MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Orta Doğu Forumu · Middle East Forum
Observer

Terörün kökeninde "kâfir" kavramı var

Aşırılıkçılar, dinî bir sınıflandırmayı dışlamanın, zulmün ve cinayetin gerekçesine dönüştürüyor.

Meir Samani, İran’da eğitim almış bir İslam hukuku (fıkıh) akademisyeni ve eski bir hâkimin müstear adıdır; araştırmaları İslam hukukunun yorumunu, dinî otoriteyi, insan haklarını ve çağdaş İslam hukukunun reformunu inceler.

File photo of a Muslim militant in Syria.
Aşırılıkçı Müslümanlar, dışlama ve şiddeti olağanlaştırmak için eğitimi kullanabiliyor. · Shutterstock

Batı, onlarca yıldır terörle silahlar, yaptırımlar, istihbarat operasyonları ve sınır denetimleriyle mücadele ediyor. Bu tedbirler terör ağlarını sekteye uğratabilir; ancak şiddeti meşru gösteren fikirleri yenemez. Cihatçı aşırılıkçılıkla yüzleşmek için siyaset yapıcıların, aşırılıkçı hareketlerin "kâfir" kavramını nasıl bir silaha dönüştürdüğünü incelemesi gerekiyor.

Arapça "kâfir" sözcüğü, İslam'ı reddeden ya da ona inanmayan kişiyi ifade eder. Klasik İslam fıkhı, gayrimüslimlere ilişkin hukuki ayrımlar geliştirmiştir; bunlar arasında tarihsel olarak tanımlanmış bir koruma düzeni altında yaşayan gayrimüslimi ifade eden zimmî ile savaş haliyle ilişkilendirilen kişi ya da tarafı ifade eden harbî yer alır. Bu kategoriler her gayrimüslimi düşman saymıyordu. Yine de klasik fıkıh, eleştirel bir incelemeyi hak eden eşitsiz kurallar da içeriyordu.

Aşırılıkçılar bu ayrımları ortadan kaldırıyor ve dinî sınıflandırmayı dışlamanın, zulmün ve cinayetin gerekçesine dönüştürüyor. Bir başka kişiyi ya da grubu kâfir ilan etme pratiği olan tekfir, İslam Devleti'nin ideolojisinde merkezî bir rol oynadı. Örgütün liderleri bunu hem gayrimüslimlere hem de kendi otoritelerini reddeden Müslümanlara karşı kullandı.

Açık teolojinin ötesinde, bir kişinin hukuken kâfir olarak sınıflandırılmasının pratik toplumsal sonuçları da vardır. On İki İmam Şiiliği fıkhında geleneksel metinler, gayrimüslimlerin ritüel kirliliğini (necaset) tartışır; burada nem içeren fiziksel temas, teorik olarak kirliliği aktarabilir ve yemek paylaşmak gibi gündelik etkileşimleri etkileyebilir. Ancak hukuki görüşler farklılık gösteriyor: Bazı otoriteler bütün gayrimüslimleri necis sayarken, Büyük Ayetullah Ali Sistani gibi çağdaş isimler Yahudileri, Hristiyanları ve Zerdüştleri ritüel olarak temiz kabul ediyor, diğer gruplar için ise ayrı hükümleri sürdürüyor.

Sünni fıkıh bu meseleye genel olarak farklı yaklaşmış, aktarılabilir kirliliğe dair aynı yaygın kuralları benimsemekten kaçınmıştır. Ritüel kirlilik kendiliğinden şiddeti emretmese de, dinî üstünlük iddiaları ve dışlayıcı yorumlarla birleştiğinde toplumsal mesafeyi ve dışarıdakilerin daha aşağı bir konumda bulunduğu algısını pekiştirir. İnsan onuruna bağlı bir fıkıh, bu temel varsayımları eleştirel biçimde değerlendirmek zorundadır.

Uzaktan gözlemle değil, deneyimle yazıyorum. Yaklaşık kırk yılımı medrese geleneği içinde İslam fıkhı ve kelamı çalışarak geçirdim. Müçtehit olarak görev yaptım ve hâkimlik yaptım. Hukuki kategorileri ve tartışmaları içeriden biliyorum. Müslüman ulemanın çeşitliliğinin de farkındayım ve her mezhebin ya da her din âliminin aşırılıkçılığı teşvik ettiğini iddia etmiyorum.

Ancak çocukların ne öğrendiğini incelemek elzem. İslam Devleti'nin ders kitapları üzerine yapılan araştırmalar, terör örgütlerinin eğitimi ideolojik endoktrinasyona nasıl dönüştürebildiğini gösteriyor. Çalışmalar, İslam Devleti'nin dil, matematik, tarih ve fen gibi dersleri siyasi ve dinî gündemini ilerletmek için kullandığını ortaya koydu. Bu, sıradan Müslüman medreselerinin aynı öğretileri verdiğini kanıtlamaz. Ama aşırılıkçıların eğitimi dışlamayı ve şiddeti normalleştirmek için nasıl kullanabildiğini gösterir.

Terör tek bir kelimeden, metinden ya da sınıftan doğmaz. Siyasi çatışma, otoriterlik, propaganda, sosyal ağlar ve devşirme faaliyetleri de radikalleşmeye katkıda bulunur. Güvenlik birimleri, terör örgütlerinin şiddeti meşrulaştırmak için kullandığı dinî argümanları incelerken bu etkenleri de ele almalıdır.

Aralık 2025'te Avustralya'daki Bondi Beach'te bir Hanuka kutlaması sırasında gerçekleşen ve 15 kişinin ölümüne, 42 kişinin yaralanmasına yol açan saldırı, antisemitik şiddetin süregelen tehlikesini gösteriyor. Bu saldırı herhangi bir İslami müfredatla bağlantı kurmaz; ancak dinî toplulukların eşit onurunu ve güvenliğini reddeden ideolojilere karşı çıkma gerekliliğini pekiştirir.

Kur'an (60:8 ayeti), Müslümanlarla dinleri yüzünden savaşmayan ve onları yurtlarından çıkarmayan kimselere iyilik ve adaletle davranılmasını emreder. Bu ilkeler çağdaş İslam fıkhına yön vermelidir.

İslami hukuk eğitiminin reformu gerekli. Müslüman âlimler, tartışmalı ve zannî rivayetleri yeniden değerlendirmeli, miras alınan hükümlerin tarihsel bağlamını incelemeli ve teolojik ihtilafı hukuki düşmanlıktan ayırmalıdır. Yorumları akıl, ahlak, kamu yararı ve uluslararası insan hakları ilkeleri üzerinden değerlendirmelidirler. Bu, İslami ilim geleneğinin reddi değildir; içtihadın sorumlu biçimde yapılması çağrısıdır.

Batılı hükümetler ve üniversiteler, bağımsız Müslüman âlimleri araştırma fonları, çeviri, müfredat geliştirme ve eğitim programları yoluyla desteklemelidir. Siyasi olarak örgütlenmiş birkaç hareketi tüm Müslümanların temsilcisi saymak yerine, İslami düşünce geleneklerinin daha geniş bir yelpazesiyle temas kurmalıdırlar.

Terörle mücadele, silahlı grupları yenmekten fazlasını gerektirir. İnsanların komşularını meşru hedef olarak görmesine imkân veren fikirlere karşı çıkmayı gerektirir. Bu mücadelenin sınıfta da verilmesi şarttır.

Orta Doğu Forumu analizlerini e-postayla alın: bültene abone olun (İngilizce)