MINURSO'nun kapanışı UNRWA'nın sonuna emsal olabilir mi?
Her iki Birleşmiş Milletler kuruluşu da mültecilere yardım etmek ve çatışmayı çözmekten çok, onlara zarar vermeye ve çatışmayı canlı tutmaya hizmet etti.
Michael Rubin, İran, Türkiye ve Afrika Boynuzu üzerine uzmanlaşmıştır. Kariyeri boyunca Pentagon'da yetkili olarak görev yapmış; İran, Yemen ve Irak'ta saha deneyimi edinmiş, ayrıca 11 Eylül öncesinde Taliban ile temaslarda yer almıştır. Rubin, ABD Deniz Kuvvetleri ve Deniz Piyadeleri birliklerine bölgesel çatışmalar ve terörizm hakkında ders vererek askerî eğitime de katkıda bulunmuştur. Akademik çalışmaları arasında “Dancing with the Devil” ve “Eternal Iran” gibi önemli yayınlar yer almaktadır. Rubin, doktora ve yüksek lisans derecelerini Yale Üniversitesi'nden tarih alanında; biyoloji alanındaki lisans derecesini de aynı üniversiteden almıştır.

1 Kasım 2026'da, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin görev süresini uzatmaması üzerine Birleşmiş Milletler Batı Sahra Referandum Misyonu (MINURSO) faaliyetlerini durdurdu. Genel Sekreter António Guterres, "MINURSO'nun 1991'deki kuruluşundan bu yana ateşkesin izlenmesine yardımcı olmakta ve siyasi bir çözüm arayışına elverişli koşulların yaratılmasında oynadığı merkezi rolü teslim etmek" istediğini belirtti.
Guterres samimi değil. MINURSO'nun başlıca görevi, eski İspanyol Sahrası'ndan gelen Sahrawilerin hangi statüyü istediğini belirlemek üzere bir referandum düzenlemekti. Son 35 yılda MINURSO 1,76 milyar dolara mal oldu, ama basit olması gereken bir oylama için hazırlık bile yapamadı. Doğrudur: Polisario Cephesi'ni Fas'a karşı bir sopa olarak kullanan Cezayir, Batı Sahra'da hiç yaşamamış, hatta çoğu Sahrawi bile olmayan kişileri dahil ederek referandum havuzunu bulandırmaya çalıştı.
1999'da İspanya, eski sömürge karakolunda 70.000'in biraz üzerinde nüfus saymıştı. Bu da demektir ki MINURSO idari masraflarını orantılı biçimde dağıtsaydı, her Sahrawi'ye 50.000 doların üzerinde, yani bölgenin kişi başına yıllık gelirinin beş katından fazla bir meblağ düşerdi. Krizden kâr sağlayacak taraflar rakamları düzenli olarak şişirdi. Örneğin Cezayir ordusu, Tinduf kamplarındaki Sahrawi mültecilerin sayısını şişirdi ve ardından kamplara gönderilen yardımı kendi çıkarı için zimmetine geçirdi.
MINURSO'nun siyasi çözümü ilerletmek için bir şey yaptığı iddiası saçmalıktır. Batı Sahra'ya yapılan pek çok seyahatte MINURSO üyelerini bulmanın en kolay olduğu yerler, Pakistan, Bangladeş ve Nijerya'daki yaşam standartlarının üzerinde yaşadıkları barlar ve restoranlardı. Nitekim hem MINURSO hem de Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) mültecileri fena halde yüzüstü bıraktı. MINURSO, Sahrawilerin temsilini, kendisini Sahra Arap Demokratik Cumhuriyeti'nin liderliği ilan eden, Soğuk Savaş'tan kalma bir vekil örgüt olan Polisario Cephesi'ne bıraktı.
Polisario otokratikti ve kamplarını demir yumrukla yönetiyordu. Cezayir pek de özgür sayılmaz, ama Cezayir'den Polisario kamplarına geçmek, Çin'den Kuzey Kore'ye sınır geçmeye benziyordu. UNHCR kampı işletmiyordu, ama Güven Artırıcı Önlemler (CBM) programı kapsamında Tinduf'tan Layun'a uçuşlar düzenliyordu. Ne yazık ki UNHCR, Polisario'nun bir aileyi bölme politikası uygulamasına izin verdi. Fas'a kaçışlardan endişelenen Polisario, uzun süredir göremediği akrabalarıyla buluşmak için uçuşu kullananları eşlerini, çocuklarını veya ebeveynlerini rehine olarak geride bırakmaya zorladı.
Soğuk Savaş dönemindeki kaçışların neredeyse tamamı tek yöne, Doğu Bloku'ndan Batı'ya doğru olduğu gibi, Sahrawilerin kaçışları da neredeyse tümüyle tek yöne, Cezayir'den Fas'a doğru oldu. Bunun nedeni basit: Fas'ın Batı Sahra'daki yönetimi iyi niyetli ve yerel özerkliğe bağlılığı Sahrawilere siyasi ve kültürel özgürlük tanıyor. Fas hükümeti, Sahra bölgesinde okullara ve sosyal hizmetlere kişi başına, Krallık'ın başka hiçbir yerinde olmadığı kadar çok harcıyor.
Şimdi soru, Tinduf mülteci kamplarının nasıl dağıtılacağıdır. Cezayir, kampların kalmasını çaresizce istiyor; tıpkı Filistinli militanların, kendi liderleri görevine son verilmesini tavsiye ettikten 75 yıl sonra Birleşmiş Milletler Yakın Doğu'daki Filistinli Mültecilere Yardım ve Bayındırlık Ajansı'nın (UNRWA) faaliyetlerini sürdürmesini talep etmesinin ardındaki siyasi nedenlerle aynı nedenlerle.
Bu da Sahrawi mültecileri ortada bırakıyor. UNHCR 173.600 mülteci varsaysa da –bu muhtemelen şişirilmiş bir rakam; gerçek bir sayımdan çok Polisario'nun ve Cezayir ordusunun abartılarına dayanıyor– asıl soru, Tinduf kampı sakinlerinin mülteci mi yoksa rehine mi olduğu ve dolayısıyla finansmanın sürdürülmesinin Polisario'nun rehine alanlarını ne ölçüde güçlendirip ödüllendirdiğidir. Burada, Hamas'ın mültecileri siyasi amaçlar uğruna rehine gibi kullanmak için UNRWA'dan nasıl yararlandığıyla bariz paralellikler var.
Ama UNHCR, UNRWA değildir. Özellikle eski Irak Cumhurbaşkanı Berhem Salih'in yönetiminde çok daha tutumlu ve misyonuna sadık olduğuna dair bir sicili var. 2035'e kadar mülteci kayıtlarını yüzde 50 azaltma hedefine doğru hayli yol almış durumda. UNRWA'nın aksine UNHCR siyasi poz kesmiyor veya diplomatik oyunlar oynamıyor. Kampları kapatmak için gereken geçiş rakamlarına ilişkin tahminleri de mantıklı: Eğitimi, sanitasyon desteğini, beslenmeyi, korumayı ve sağlığı sürdürmek ve ardından kademeli olarak azaltmak için kabaca bir milyon dolar talep ediyor. Sorunsuz bir geçiş, başka yere taşınmak için girişilecek telaşlı bir koşuşturmada yerel kapasitenin yitirilmemesini sağlar.
UNHCR, şeffaf bir geçiş planlamakla doğru olanı yapıyor. Trump yönetimi BM kuruluşlarına kuşkuyla yaklaşmayı sürdürse de MINURSO'nun ve Sahrawi kamplarının sona erdirilmesi, ABD hükümetinin iş birliğinin ve mütevazı yatırımının, istikrarsızlığı ya da birkaç ay içinde çok daha büyük ölçekte acil kaynak seferber etme ihtiyacını nasıl bertaraf edebileceğinin açık bir örneğidir. Aynı zamanda, Başkan Donald Trump ve Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun BM'nin gereksiz veya etkisiz misyonları kapatmasına yardım etmesi, BM operasyonlarını kısma ve bütçeleri en gerekli oldukları yere yönlendirme hedefini ilerletir. Öte yandan, UNHCR'nin geçişlerine yatırım yapmamak daha fazla talebe yol açabilir ve ortaya çıktıklarında daha akut ve ani mülteci krizleri için ayrılabilecek fonu azaltabilir.
Ancak bundan da önemlisi, MINURSO'nun sorunsuz ve koordineli bir şekilde sona erdirildiğini göstermek, UNRWA'nın kapatılması için bir emsal oluşturabilir; zira UNRWA da tıpkı MINURSO gibi, mültecilere yardım etmek ve çatışmayı çözmekten çok, onlara zarar vermeye ve çatışmayı canlı tutmaya hizmet etti. Trump, Gazze için bir Barış Kurulu oluşturmuş olsa da Trump karşıtı duygular, büyük ihtimalle Trump'ın görev süresi bittikten sonra bu kurulun çökmesi anlamına geliyor. Ne var ki Trump'tan hoşlanmamak, UNRWA'nın içindeki yolsuzluğu, temsil ettiği ahlaki riski ya da reform başarısızlığını aklamaz.
Trump yönetimi, UNHCR'nin Sahrawi kampları için hazırladığı sonlandırma planını finanse ederse, Amerika Birleşik Devletleri uluslararası düzeyde UNRWA'nın gerçek mültecilere zarar vermeden dağıtılmasının mümkün olduğu yönünde daha ikna edici bir sav ortaya koyabilir ve hatta Birleşmiş Milletler sadeleşip reform yaparken UNHCR'yi Filistin dosyasını devralacak konuma getirebilir.
Orta Doğu Forumu analizlerini e-postayla alın: bültene abone olun (İngilizce)