Araştırma: Babasızlık cihatçılığı besliyor
Öfkeli genç erkekler radikal ideolojilere yöneliyor.
Matt Graver, İslamcılık konusunda uzmanlaşmış Avustralyalı bir gazetecidir.

Chérif ve Saïd Kouachi, 7 Ocak 2015’te otomatik tüfeklerle Paris’teki Charlie Hebdo’nun bürosuna girdi. Saldırıda, Fransa’nın en tanınmış karikatüristlerinden bazılarının da aralarında bulunduğu 12 kişiyi öldürdüler. Kurbanları arasında, bir mizah gazetesi için çizim yapan, yazan ve editörlük yapan kişiler vardı.
Kardeşler cihatçı katillere dönüşmeden yıllar önce babaları öldü. Fransız mahkeme belgelerine dayanan bir anlatıma göre, onu ergenlik yıllarında kaybettiler. Onlara bakamayan anneleri iki kardeşi devletin işlettiği bir yatılı okula yerleştirdi. Anne de daha sonra hayatını kaybetti.
CNN’in aktardığına göre iki kardeş, “yerel Adda’wa Camii’nde –nam-ı diğer ‘Stalingrad Camii’– birçok genç ve dışlanmış gence akıl hocalığı yapan etkili ve önde gelen bir figür olan Farid Benyettou”nun etkisi altına girdi.
Kardeşler münferit örnekler değil. Avustralyalı terör araştırmacısı Shane Satterley, 2024 tarihli bir çalışmada, geçmişinde baba yokluğu bulunan teröristlere ilişkin 86 vaka (90 kişi) derledi. Bu vakaların 27’si, yani yüzde 30’u, babanın ölümünü içeriyordu. Bunların altısında ayrıca ebeveyn boşanması da vardı. Batı’da gerçekleşen, büyük yankı uyandırmış 11 terör saldırısına ilişkin ayrı bir incelemede ise faillerin altısında bir tür baba yokluğu tespit edildi; bu da yaşam öykülerinde tekrar eden ve daha yakından araştırılmayı hak eden bir özelliğe dair sorular doğuruyor.
Satterley, “11 Eylül 2001 saldırılarında, ikisi de babasının ölümünü yaşamış iki kardeş çifti yer aldı” diye aktarıyor. 2015 Paris saldırılarına karışan kardeşlerde de benzer bir durum saptıyor. “Buna karşılık Boston Maratonu kardeşleri babalarının ölümünü yaşamadı; ancak babalarının, hapiste olması nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri’ne girip çıktığı bildirildiğinden, onun yokluğuyla karşılaştılar.”
İslamcı radikalleşmeye dair ciddi tartışmalar, anlaşılır biçimde ideoloji üzerinde yoğunlaşıyor. Katılımcılar neye inanıyor? Onlara kim öğretti? Hangi liderler, ağlar ve metinler onları şiddetin haklı olduğuna ikna etti? Bu sorular kritik önemde. Ancak araştırmaların uzun süredir baba yokluğunu artan suç davranışı riskiyle ilişkilendirdiğini biliyoruz. Buna karşın bu olgunun cihatçı radikalleşmedeki olası rolü çok daha az ilgi gördü.
New Male Studies dergisinde 2024’te yayımlanan bir makale, baba yokluğunu inceliyor ve kişi siyasi/dini şiddete yönelmeden önce hanede bir şeylerin yolunda gitmediğine işaret eden bazı ön bulgular ortaya koyuyor. “Kopuk Bağlar: Baba Yokluğu ve Şiddet Yanlısı Aşırıcılığa Giden Yol” (Broken Bonds: Father Absenteeism and the Path to Violent Extremism) başlıklı çalışma, aile ilişkilerine dair araştırmalarla geniş bir terörist biyografileri derlemesini bir araya getiriyor. Babanın ölümü, ebeveyn ayrılığı ve kopukluğun, kişinin terörist şiddete radikalleşmesine katkıda bulunup bulunmadığını, hatta bunda belirleyici olup olmadığını irdeliyor.
Bu sav, doğru anlaşılması kaydıyla dikkate değer. Çalışma, babasız çocukların şiddete mahkûm olduğunu öne sürmüyor. Merkezi öneme sahip bir ilişkinin kaybının, kişiyi kimi zaman aşırıcı bir hareketin sunduğu otorite, rehberlik ve aidiyet arayışına itip itmediğini soruyor — Kouachi kardeşlerde olduğu gibi. Onlarca yıllık terörizm araştırmasının ardından, baba yokluğunun teröre karışmada olası bir etken olarak bu denli az, sistemli incelemeye konu olması dikkat çekici.
Evde Eksik Olan Otorite
Satterley, olası bağlantıyı açıklamak için, insanların kendilerini grup aidiyeti üzerinden nasıl anlamlandırdığını inceleyen sosyal kimlik kuramına ve olumsuz deneyimler ile baskıların yıkıcı tepkilere nasıl katkıda bulunabileceğini ele alan gerilim (strain) kuramına başvuruyor.
“Bir baba figürünün yokluğu, gerilim ve yabancılaşma duygularına katkıda bulunarak bireyleri aşırıcı ideolojiler gibi alternatif otorite ve aidiyet kaynakları aramaya itebilir” diye yazıyor.
Aile içindeki istikrarsızlıkla boğuşan biri için militan bir grubun cazibesi epey kişisel olabilir. Burada önemseyormuş gibi görünen insanlar vardır. Rehberlik, beklentiler ve onun şikâyetlerini anladığını iddia edenler arasında bir yer sunarlar. Dışarıdan bakanların tehlikeli gördüğü bir örgüt, ona başlangıçta bir düzen kaynağı gibi görünebilir.
Makalede tartışılan literatür bu olasılığa içerik kazandırıyor. Eski aşırıcılar üzerine yapılan çalışmalar, zorlu çocukluk deneyimlerinden etkilenmiş bireylere destek ve yapı sağlayan grupları tarif ediyor. Makale, Lewis ve meslektaşlarının bir derlemesinden hareketle, kuralların ve duygusal desteğin varlığının, daha önceki ortamlarında bu niteliklerden yoksun kalmış gençleri nasıl çekebileceğini açıklıyor.
Bu bulgular, örgüte katılımın ideolojik bir karşılaşma olduğu kadar bir ilişki olarak da ele alınması gerektiğini gösteriyor. Cihatçı gruplar ikame bir baba figürü sunabilir; dahası, bir katılımcının babaya özgü rehberlikle ilişkilendirdiği bir otorite, düzen, sınırlar ve öz disiplin çerçevesi sunabilir.
Arthur Jeffery İslam Araştırmaları Merkezi (Arthur Jeffery Centre for the Study of Islam) kıdemli araştırmacısı Mark Durie, bir babanın örnekliğinin genç bir adama şiddeti reddetmek için gerekçeler de verebileceğini savunuyor.
Durie, “Erkekleri şiddetten uzaklaştırabilecek etkenlerden biri, kendi ailesinin refahına bağlılıktır. Genç bir adamın kendi babasının ailesine bakma konusundaki olumlu örnekliği, potansiyel cihatçı adayının, çocukları uğruna savaşa değil barışa yatırım yaparak babasının örneğini izlemesine yardımcı olur” dedi.
“Bu doğal insani eğilim, anne babaya ve çocuklara bakmayı dini bir yükümlülük olarak öven hadislerle pekiştirilebilir. Ayrıca bir babanın genç birinin hayatından yokluğu, terk edilmişlik ve reddedilmişlik duyguları doğurabilir; bu da saldırganlığı besleyebilir ve genci, radikallerin cihada katılım çağrısı yapmak için kullandığı mağduriyet ve intikam anlatılarına karşı daha savunmasız hale getirebilir” dedi.
Biyografik Kanıtlar
Satterley, geçmişinde bir tür baba yokluğu bulunan 90 kişiyi kapsayan 86 terör vakası incelemesi aktarıyor. Bazı vakalar birden fazla kişiyi, özellikle de kardeşleri kapsıyor. Derleme ağırlıklı olarak cihatçılardan oluşuyor; başka terörizm biçimleriyle bağlantılı bazı kişileri de içeriyor, bu da öne sürülen bağlantının İslamcı-cihatçılığın ötesinde değerlendirilmesine imkân tanıyor.
Satterley’nin derlemesinin değeri, seçilen biyografilerde baba yokluğunun farklı ülkeler ve terör olayları genelinde ne sıklıkla öne çıktığını göstermesinde yatıyor. Bu vakalar nedensellik ortaya koymuyor; ancak araştırmacılara, baba kaybının ya da babayla kopukluğun bireylerin terörizme giden yollarında rol oynayıp oynamadığını araştırmak için bir zemin sunuyor. Bu örüntü, büyük yankı uyandırmış diğer bazı saldırılarda aile geçmişine dair bilgilerin eksik olmasına rağmen beliriyor; bu da örüntünün daha da geniş bir alana yayılıp yayılmadığı sorusunu açık bırakıyor.
İdeoloji Hâlâ Önemli
Batı İslamcılığıyla ilgilenenler açısından asıl yararlı soru, bir İslamcı grubun bu kırılganlığı nasıl sömürebileceğidir. Rehberlik arayan bir birey, dini otorite iddiasında bulunan bir hareketle karşılaşır. Kabul görmek isteyen birine kardeşlik sunulur. Kişisel hayal kırıklığı (ki bilinçli bile olmayabilir) kolektif aşağılanma ve mücadele anlatısı üzerinden yorumlanır.
Bu anlatıya göre örgütün fikirleri önemini korur. Katılımcıya içinde bulunduğu durumun bir izahını verir ve bu konuda ne yapması gerektiğini reçete eder. Duygusal bağlanma, özellikle gruba sadakat yeni edinilmiş bir özdeğer duygusuyla iç içe geçtiğinde, bu reçeteleri ikna edici kılmaya yardımcı olabilir. Bu, terörist şiddete giden bir güzergâha dair önerilen bir açıklamadır. Doktrin, katılım ağları ve bireysel tercihler gibi diğer etkenleri incelemek gerekliliğinin yerini almaz. Ancak bu araştırmalara peşine düşülecek bir soru daha kazandırmalıdır: Çocuk, ergen, delikanlı ya da yetişkin erkek, yalnızca babalık yoluyla erişilebilen ve dünyada nasıl var olunacağına dair ona yol gösteren ilgili psikolojik gelişimi edindi mi?
Aile Dinamikleri
Satterley, baba yokluğunun daha geniş bir aile dinamikleri tartışmasının parçası olduğunu kabul ediyor. Evde iki ebeveynin bulunması sevgiyi, istikrarı ya da rehberliği garanti etmez (araştırmalar bunun çocuklar için genellikle ömür boyu süren büyük bir avantaj olduğunu gösterse de). Makalede ele alınan araştırmalar, aile etkisinin neden otomatik olarak koruyucu sayılamayacağını da gösteriyor. Zych ve Nasaescu’nun 33 çalışmayı kapsayan sistematik derlemesi, aile içi çatışmayı, aşırıcı akrabaları ve “ebeveynlerin diğer kültürlere duyduğu güvensizliği” artan radikalleşme riskiyle ilişkilendirdi. Buna karşılık aile bağlılığı, daha düşük riskle ilişkilendirilen etkenler arasındaydı.
Bu ayrım önemli. Son dönemdeki olaylar, cihatçı bir babanın katılımı nasıl teşvik edebileceğini açıkça gösterdi. İlgili her olay ve ilişki, hane bileşiminden çıkarım yapmak yerine derinlemesine incelenmelidir. Makale, birçok teröristin hayatında babasının bulunduğunu ve her iki ebeveyn mevcutken bile reddedilmişlik hissinin yaşanabileceğini kabul ediyor.
Satterley’nin çalışması keşfedici nitelikte kalıyor. Bir karşılaştırma grubu yok; dolayısıyla baba yokluğunun radikalleşmeye yol açtığını ortaya koyamıyor ya da bununla ilişkili ek riski hesaplayamıyor. Ölüm, boşanma ve kopukluk ayrıca farklı deneyimler; zamanlamaları ve sonuçları daha yakından incelemeyi gerektiriyor.
Bu çekinceler, kayda değer bir araştırma gündemi bırakıyor. Karşılaştırmalı ve boylamsal çalışmalar; hangi aile deneyimlerinin önemli olduğunu, bunların katılım ilişkileriyle nasıl etkileştiğini ve bireylerin aşırıcı etkiye direnmesine neyin yardımcı olduğunu inceleyebilir.
Makale, olası koruyucu önlemler olarak daha güçlü aile ilişkilerini, olumlu mentorluğu, psikososyal yardımı ve güvenilir destek ağlarını öneriyor. Satterley, “Politika yapıcılar, terörle mücadele çabalarında aile dinamiklerinin rolünü dikkate almalı” diye yazıyor, “ve radikalleşmeyle ilişkili ailevi kırılganlıkları ele alan girişimlere öncelik vermelidir.” Çalışmanın vaka derlemesi bu müdahaleleri test etmiyor. Yine de, aşırıcı propaganda ve örgütlere yönelik tedbirlerin yanı sıra bunların rolünü araştırmak için bir gerekçe sunuyor.
Makalenin bulguları gerçekten yinelenebilir nitelikteyse, terörist devşirmeye karşı etkili bir yanıt, babasız ya da babadan yoksun kalmış erkek çocukların ve erkeklerin neden cihatçılığa yöneldiğine dair sağlam ve incelikli bir açıklamaya muhtaçtır. Şu anda buna yaklaşan bir şeye sahip olduğumuz söylenemez. Kardeşlik vaadinin ve semavi bir baba rehberliğinin, baba bağı zayıf birine çekici gelebileceğini fark etmek için geniş spekülasyonlara gerek yok. Kendini savrulmuş ve anomik hisseden biri için mesajın ilk ulaşan kısmı bu olabilir.
Orta Doğu Forumu analizlerini e-postayla alın: bültene abone olun (İngilizce)