Suudi Veliaht Prens Muhammed bin Selman'dan dini denetim altına alma hamlesi

Suudi Arabistan yöneticileri onlarca yıl boyunca, ibadetleri gözeten, İslam hukukunu denetleyen, camilerle kamu kurumlarının dinî hayatını takip eden bir dinî müesseseye yaslandı. Bu ilişki büyük ölçüde değişti. Dinî kurumlar Suudi toplumu için hâlâ önemli; ancak devlet, bu kurumların nasıl işlediği üzerinde çok daha fazla kontrol kurmaya başladı. Suudi Veliaht Prens Muhammed bin Selman, Suudi Arabistan’da dini kamusal hayattan çıkarmaya çalışmıyor. Bunun yerine, dinî otoritenin kim tarafından kullanılacağını ve dinî kurumların devlet içinde nasıl işleyeceğini belirlemeye çalışıyor.

Bu dönüşümün en açık örneği, hükümetin din polisinin yetkilerini kısıtladığı 2016’da görüldü. Yeni bir düzenleme, din polisinin takip etmesini, kimlik belgesi sormasını, sorgulama yapmasını veya gözaltına almasını yasakladı. Hükümet bunun yerine bu yetkileri normal polis ile güvenlik servislerine devretti. Din görevlileri öğüt ve uyarıda bulunmayı sürdürebilecekti; kolluk ve ceza adaleti üzerindeki denetim ise devlette kaldı.

Buna ek olarak hükümet, camilerdeki idari varlığını artırdı. İslami İşler Bakanlığı 2018’de, önceki on yıl içinde izinsiz vekâlet bırakma ve bakanlık düzenlemelerini ihlal gerekçesiyle 2.000’den fazla cuma hatibini görevden aldığını açıkladı. Bu rakam, bin Selman’ın görev süresinin büyük bölümünden öncesine ait olsa da bakanlığın cami sistemi üzerindeki idari kontrolünü gösteriyor.

Hükümet, cami minberleri üzerindeki denetimi de merkezileştirdi. İslami İşler Bakanlığı 2018’de, imamların, hatiplerin ve din görevlilerinin sosyal medya faaliyetleri dahil söylemlerini izleyecek bir birim kurdu ve minberini kötüye kullananlar hakkında işlem yapacağını duyurdu. İslami İşler Bakanı Abdullatif Âl eş-Şeyh 2020’de, Büyük Âlimler Konseyi’nin bir açıklamasını tweet atma yönündeki talimatlara uymayan imam ve hatiplerin bakanlıkça görevden alındığını açıkladı. Bakanlık 2022’de, önceden izin almaksızın kendi yerlerine başkalarının hutbe vermesine izin veren cuma hatiplerini görevden aldı; bunların bir kısmı onlarca yıldır aynı minberden konuşuyordu. Bakanlık artık minberi kimin kullanabileceğine, hangi kurallara tabi olacağına ve görevde kalıp kalmayacağına karar veriyor.

Hükümet, bürokrasi dışında geniş bir takipçi kitlesine sahip din adamlarını da hedef aldı. Suudi yetkililer 2017’de, önde gelen Sahve (Sahwa) hareketi lideri Selman el-Avde’yi tutukladı. Onun ve diğer bazı dinî liderlerin tutuklanması, devlet kurumları dışındaki dinî nüfuzun sınırlarını gözler önüne serdi. Medine’deki Kuba Camii’nin uzun yıllar imamlığını yapan Şeyh Salih el-Mağamisi de 2020’de, daha önce bin Selman’a açıkça destek vermiş olmasına rağmen, mahkûmlar için af çağrısında bulunduktan sonra görevini kaybetti.

Değişim, hükümetin dinî mesajlara yaklaşımında da kendini gösteriyor. İslami İşler Bakanlığı, özellikle hükümetin siyaseten hassas gördüğü konularda cami cemaatine ulaşan içeriği standartlaştırmak için idari yetkisini giderek daha fazla kullanıyor. Bakanlık 2020’de imam ve hatiplere, Büyük Âlimler Konseyi’nin Müslüman Kardeşler’e ilişkin tutumunu aktarmaları talimatını verdi ve talimatlarını görmezden gelenlerin görevlerini kaybedebileceği uyarısında bulundu. Bakanlık ayrıca, görevden aldığı hatiplerin yerine ehliyetli gördüğü başkalarını atayacağını belirtti. Dolayısıyla mesele, Suudi Arabistan’ın dinî kurumlara sahip olup olmadığı değil; bu kurumların ne söyleyeceğine kimin karar verdiği, onlar aracılığıyla kimin konuştuğu ve kabul edilebilir dinî otoritenin sınırlarının nerede çizildiğidir.

Bu ayrışma, İslam’ın en kutsal iki mekânında daha da belirgin hale geldi. Hükümet 2023’te, Mekke’deki Mescid-i Haram ile Medine’deki Mescid-i Nebevi için Dinî İşler Başkanlığı’nı kurdu. Bu kurum imamları ve müezzinleri, hutbeleri, dersleri, ilim halkalarını ve dinî irşadı denetliyor. Kral Selman, bu kurumun başkanlığına bakan rütbesiyle Şeyh Abdurrahman es-Sudeys’i atadı.

2024 düzenlemeleri bu yapıyı daha da resmileştirdi. Başkanlığın kendi tüzel kişiliği bulunuyor, ancak örgütsel olarak krala bağlı kalmayı sürdürüyor. Kurum, iki kutsal mescitteki imam ve müezzinleri, namazları, hutbeleri, dersleri ve ilim halkalarını denetliyor.

Ancak bu bir sekülerleşme değil. Suudi Arabistan, meşruiyetini ve kimliğini İslam’dan ve Mekke ile Medine’nin hizmetkârlığından almayı sürdürüyor. Değişim başka yerde: Devlet, din adamlarının kendi kurumlarından bağımsız olarak dinî otorite kullanabilecekleri alanı daralttı. Bin Selman’ın devleti güçlendirmek için İslam’ı zayıflatmaya ihtiyacı yok; ihtiyacı olan, dinî kurumların kendi denetimindeki sistemin içinde işlemesi.