Filistin Yönetimi neden ifade özgürlüğüne izin veremiyor?

Filistin Yönetimi'nin (PA) Yönetsel Özellikleri

2 Ağustos 2016’da Mahmud Abbas, özgür basın ile ifade özgürlüğünü destekleyen bir bildirgeyi imzaladı; hatta 1 Ağustos’u Filistin Yönetimi içinde bu özgürlükleri kutlamak üzere ulusal gün ilan etti. Bu adım, rejimini Batılı gözlemcilere daha açık ve liberal gösterse de Abbas kısa süre sonra daha açık bir toplum oluşturma taahhüdünden geri adım attı. Abbas, 2017’de dijital platformlarda ifade özgürlüğünü kısıtlamayı amaçlayan Elektronik Suçların Önlenmesi Yasası’nı yürürlüğe koydu. Bu yasa, Filistin Yönetimi’nin (PA) ifade özgürlüğüne getirdiği kısıtlamalar ile daha geniş siyasi baskı politikası arasındaki büyüyen bağı gözler önüne serdi. Filistinli siyasi aktivist ve PA’nın açık sözlü eleştirmeni Nizar Banat’ın ölümü bunun trajik bir örneğidir. Banat, PA güvenlik güçlerince gözaltına alınıp ağır şekilde dövülmesinin ardından 24 Haziran 2021’de hayatını kaybetti. Ölümü, PA’nın muhalefeti susturmak ve eleştirmenleri cezalandırmak için 2017 tarihli Siber Suçlar Yasası gibi baskıcı yasalara giderek daha fazla başvurmasına dünya çapında dikkat çekti. 1

2017 tarihli Elektronik Suçların Önlenmesi Yasası’nın yanı sıra, sosyal medya ve internet kullanımını düzenlemek amacıyla 2017 Siber Suçlar Yasası da onaylandı. Yasa, yetkililere kamu düzenine ya da kamu görevlilerinin itibarına tehdit sayılan çevrimiçi içerikler nedeniyle kişileri gözaltına alma, yargılama ve cezalandırma yetkisi verdi. Aktivistler, gazeteciler ve PA’nın diğer eleştirmenleri, muhalif görüş belirttikleri için düzenli olarak tehdit ve cezai tedbirlerle karşılaştı. Yasa ve uygulanış biçimi birlikte, Filistin hukuk ve güvenlik aygıtının nasıl bir korku ve siyasi baskı iklimi beslediğini ortaya koydu.

Filistin toplumunun gelişimi, özellikle İsrail yönetiminin gerçekleri ve mülteci hayatının zorlukları başta olmak üzere çetin koşullarca şekillendi. 1967’den 1993’e kadar İsrail askeri hukuku uyarınca yasaklanan ulusal siyasi kurumların yokluğunda Filistin toplumu tarihsel olarak güçlü bir sivil örgütler ağına dayandı. Dinamik bir medyayla birlikte bu örgütler, geniş bir siyasi, toplumsal ve ekonomik sorun yelpazesinin ele alınmasında kritik rol oynadı. 2 Oslo Anlaşmaları’nın ardından 1994’te PA’nın kurulması demokrasi umutlarını yükseltti; ancak aynı zamanda otoriterliğin ilk işaretlerini de ortaya çıkardı. Düzenli seçimlerin olmayışı ve iktidarın Yaser Arafat ile Mahmud Abbas gibi isimlerde toplanması, gerçek demokratik ilerlemeyi engelledi; sınırlı çoğulculuk ve giderek merkezileşen otoriteyle karakterize bir siyasi sistem ortaya çıktı. 3

PA, kuruluşundan bu yana ifade özgürlüğünü sınırlamak için 1995 tarihli Basım ve Yayın Yasası gibi çeşitli yasalardan yararlandı. Yaser Arafat’ın liderliği döneminde resmî sansür katı biçimde uygulanmasa da kabul edilebilir söylemin sınırları açıktı. Arafat yönetimine yönelik eleştiri kesinlikle yasaktı; medya organları, PA ile liderliğinin yalnızca olumlu şekilde resmedilmesini sağlamak için sık sık sansürlendi. Gazeteciler çoğu zaman otosansür uyguluyor; editörler ekonomik ya da siyasi misillemelerden kaçınmak için hassas bilgileri rutin olarak yayımlamıyordu. Bu arada PA güvenlik yetkilileri, resmî bir sansür kurumunun ya da yasal çerçevenin denetimi olmaksızın, bilgileri duruma göre izleyip sansürlüyordu. 4 İfade özgürlüğünün bu şekilde bastırılması, siyasi çoğulculuğu boğmasına ve Filistin Yönetimi içinde demokratikleşme çabalarını engellemesine rağmen, ulusal birlik ve istikrar için gerekli görülerek meşrulaştırıldı.

2017 tarihli Elektronik Suçların Önlenmesi Yasası’nın yürürlüğe girmesinden bu yana PA, Cumhurbaşkanı Mahmud Abbas’ın yönetimine yönelik artan eleştiriler karşısında istikrarı koruma çabalarını yoğunlaştırdı. Yasa, PA’nın kamusal muhalefeti bastırmak için kullandığı temel araçlardan biri haline geldi. PA’nın istikrara odaklanması, Abbas’ın seçimlerin yapılmamasından ve anlamlı bir siyasi ilerleme sağlayamamasından kaynaklanan, siyasi meşruiyetine yönelik giderek artan meydan okumalarla karşı karşıya olması nedeniyle özellikle önemlidir.

PA’nın eylemleri, insan hakları örgütleri ve Avrupa Birliği de dahil olmak üzere uluslararası düzeyde kınamalara yol açtı. PA, bireysel özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşmaları onaylamış olmasına rağmen, yurt içinde ifade özgürlüğünü bastırmayı sürdürüyor. Bu süregelen baskı Filistin sivil toplumunu zayıflattı; öyle ki sivil toplum, demokratik değerlerin aşınmasını önleyemez ve muhalefeti etkili biçimde kanalize edemez hale geldi. PA’nın ifade özgürlüğünü kısıtlaması, veraset endişeleri ve iç iktidar mücadeleleri de dahil olmak üzere siyasi belirsizlikler ortasında istikrarı korumaya yönelik bilinçli bir strateji gibi görünüyor.

PA, Hamas’la rekabet ve tıkanmış bir siyasi süreç de dahil olmak üzere siyasi zorluklarla karşı karşıya kalmayı sürdürürken, muhalefetin bastırılması önlemeye çalıştığı istikrarsızlığı besleyebilir. PA, ifade özgürlüğünü sistematik biçimde kısıtladı; bu uygulama artık, özellikle 2017 Siber Suçlar Yasası’nın yürürlüğe girmesiyle mevzuata yerleşmiş durumda. Bu yasa PA’ya çevrimiçi içeriği denetlemek için geniş yetkiler tanıyarak, kamu düzenine tehdit sayılan ya da hükümet yetkililerini eleştiren materyaller yayımlayan kişilerin tutuklanmasına ve yargılanmasına imkân veriyor.

2017 tarihli Elektronik Suçların Önlenmesi Yasası, PA’nın çevrimiçi ifadeyi denetleme ve muhalefeti sınırlama stratejisinde kilit bir araç olmayı sürdürüyor. 5 Yasa, matbu gazetecilik ve siyasi literatür de dahil olmak üzere geleneksel medyanın özgürlüğünü kısıtlayan eski sansür mevzuatının üzerine inşa ediliyor. Özellikle, web sitelerinin modern birer meydan işlevi gördüğü ve sosyal medya paylaşımlarının ana akım kuruluşların manşetlerinden daha etkili olabildiği bugünün dijital medya ortamını düzenlemek üzere tasarlanmış. Yalnızca Batı Şeria ve Doğu Kudüs’te tahminen 1,7 milyon internet kullanıcısı bulunuyor. 6 2017 tarihli Elektronik Suçların Önlenmesi Yasası, PA’ya kendisini çevrimiçi ortamda eleştiren gazeteciler ve ifşacılar dahil kişilere ağır para cezaları kesme ve onları tutuklama konusunda geniş yetki veriyor. Yasa, bu tür içerikleri paylaşan ya da yeniden paylaşan herkes için geçerli. PA tarafından kamu düzenini baltaladığı ya da ulusal güvenliği ve Filistin çıkarlarını tehdit ettiği değerlendirilen kişiler, 15 yıla varan ağır hapis cezalarıyla karşı karşıya kalıyor. 7

1995 tarihli Basım ve Sansür Yasası’yla birlikte, 2017 tarihli Elektronik Suçların Önlenmesi Yasası, PA’nın gazetecileri ve sivil toplum aktivistlerini hedef alan tutuklama dalgaları yürüttüğü yasal çerçeveyi oluşturuyor. Sol muhalefet grupları ve İslami örgütlerle bağlantılı kişiler özellikle savunmasız durumda. Tarihsel olarak PA’nın tutuklamaları öncelikle Hamas ve İslami Cihat’la bağlantılı gazetecilere, özellikle de Gazze Şeridi merkezli İslamcı uydu kanalları için Batı Şeria’daki olayları haberleştirenlere yönelikti. Yeni yasanın yürürlüğe girmesinden kısa süre sonra, Hamas’a bağlı beş gazeteci – Mamduh Hamamra, Kuteybe Kasım, Tarık Ebu Zeyd, Amir Ebu Arafa ve Muhammed Ahmed Halayka – tutuklandı. Ancak yasa uygulandıkça, Filistin güvenlik servisleri PA’ya ve onun Gazze Şeridi’ne yönelik politikalarına karşı düzenlenen protestoları haberleştiren gazetecileri de tutuklamaya başladı. Hamas ve İslami Cihat’la bağlantılı gazetecilerin tutuklanması Filistinliler arasında kayda değer tepkilere yol açmazken, çoğu sosyal medyada öne çıkmış toplumsal ve siyasi aktivistlerin tutuklanması yaygın protestoları tetikledi. 8

Kitlesel gösterileri ateşleyen kritik bir vaka, PA’yı sosyal medyada açıkça eleştirmesiyle tanınan toplumsal ve siyasi aktivist Nizar Banat’ın tutuklanmasıydı. Banat aynı zamanda "Özgürlük ve Onur Listesi" adlı bir siyasi listeye liderlik etmiş ve PA bünyesindeki seçimlere katılmayı planlamıştı. Banat’ın Haziran 2021’de güvenlik güçlerinin elinde ölümü, kenti El-Halil’den Batı Şeria’nın geri kalanına yayılan günlerce süren gösterileri tetikledi. 9 PA açısından Banat’ın ölümünün ardından gelen gösteriler bir uyarı işlevi gördü. Sosyal ağların, otoritesine meydan okumak için güçlü araçlar haline geldiği açıkça ortaya çıktı. Özellikle dijital platformlar, siyasi söylemi şekillendirmede ve muhalefeti seferber etmede giderek daha önemli bir rol oynadı. Bundan sonra PA, ifade özgürlüğünü kısıtlamayı önceliklendirerek bunu siyasi gündeminin merkezi bir unsuru haline getirecekti. 10

PA’nın baskıcı önlemleri, görüntülerin ve bilgilerin yaygın biçimde dolaşıma girmesinin hükümetin istikrarını tehdit edebileceği korkusundan kaynaklanıyordu. Eleştirmenlerce çoğu zaman İsrail’in çıkarlarına hizmet eden bir politika olarak tanımlanan 11 eleştirilerin kapsamını sınırlamak için PA, bireysel özgürlükleri ihlal eden önlemler almaya başladı. Gösterilere yönelik baskının bir parçası olarak PA, protestoları haberleştiren onlarca gazeteciyi tutukladı. 12 Bu durum, PA’ya yönelik hem yurt içinde hem de uluslararası düzeyde yaygın eleştirilere yol açtı. Dünya genelindeki insan hakları örgütleri PA’nın eylemlerini kınadı; Avrupa Birliği de güçlü bir hoşnutsuzluk dile getirdi. Son yıllarda PA, bağımsızlık mücadelesinde kritik bir unsur olan uluslararası meşruiyeti güvence altına almaya yönelik diplomatik çabalarının bir parçası olarak bireysel özgürlüklere ilişkin uluslararası anlaşmaları onayladı. Bu durumda PA’nın, ifade özgürlüğünün kısıtlanması ve gazetecilerin baskı görmesine ilişkin kaygılara özellikle duyarlı olması beklenirdi. 13

Ancak PA, ifade özgürlüğüne getirdiği kısıtlamalara yönelik eleştirilerden etkilenmiş görünmüyor. Bu direncin bir nedeni, Filistin sivil toplumunun PA’nın baskıcı eylemlerine etkili biçimde karşı koyamamasıdır. PA, kuruluşundan bu yana Filistin sivil toplumuyla anlamlı bir diyalog kurmakta zorlandı. Zamanla bu sivil toplum, özellikle bağımsız bir Filistin hükümetinin temellerini atmakta etkili olduğu Oslo sürecine giden dönemdeki etkili rolüyle kıyaslandığında, önemini yitirdi. 14 PA’nın önlemlerini protesto etmeye çalışan Filistin Gazeteciler Birliği ise başarısız oldu. Hükümetin faaliyetlerini haberleştirmeyi bırakma tehditleri, iktidardaki Fetih’in örgütsel ve siyasi çıkarlarına zarar veren haberleri engellemeye devam eden PA karar alıcılarına karşı kamuoyunda bir öfke yaratmadı.

Hamas Meselesi

PA’nın eleştirmenlere yönelik giderek artan baskısının başlıca nedenlerinden biri, Filistin toplumu içindeki büyüyen iç bölünmedir. Batı Şeria’daki PA liderliği, Hamas’ın bir siyasi darbe girişiminde bulunmasından derin endişe duyuyor. Hamas’ın Batı Şeria’da güçlü ve örgütlü bir askeri varlığı bulunmasa da, gelişmiş medya kapasitesi ona hatırı sayılır bir nüfuz kullanma imkânı veriyor. PA’nın, Hamas’ın medyayı kullanarak düşmanca bir siyasi ortam oluşturma çabalarına karşı temkinli olması anlaşılırdır. PA’nın ifade özgürlüğüne getirdiği kısıtlamalar, Hamas’ın etkisini kırmayı amaçlasa da, daha fazla kamuoyu eleştirisini kışkırtma ve Hamas’ın Filistin toplumundaki konumunu güçlendirme potansiyeli taşıyor.

Hamas, Batı Şeria’daki nüfuzunu genişletmek için medyayı stratejik biçimde kullanıyor. Bunu, El-Aksa TV gibi uydu kanalları üzerinden yayın yaparak ve broşürler, günlük gazeteler ile haber ajanslarından oluşan bir ağ işleterek yapıyor; bu da ona Batı Şeria’da ve Arap dünyasında ciddi bir görünürlük sağlıyor. Daha Mayıs 2007’de, yurt dışındaki destekçilerin dijital olarak da erişebildiği Gazze merkezli günlük gazete Filistin’i (Palestine) çıkardı. Ana web sitesi olan Filistin Enformasyon Merkezi (Palestinian Information Center) ve diğer medya organları, yalnızca İslami değil ulusal bir kimliği yansıtıyor. Bu yaklaşım, Hamas’ın kendisini ulusal bir İslami hareket olarak sunmasını pekiştiriyor; bu duruş 2017 tarihli bir siyasi belgede de ayrıntılandırılmıştı. 15

Sosyal medyanın ve anlık mesajlaşmanın hızlı iletişime imkân tanıdığı bir çağda internet, Hamas gibi grupların siyasi nüfuzlarını genişletmeleri için güçlü bir araç haline geldi. Bugün kamuoyu algısını şekillendirmek, sahada güç kullanabilme kapasitesi kadar, hatta ondan daha fazla önem taşıyabiliyor. Şihab gibi Hamas’a bağlı haber ajansları, Facebook gibi platformlarda milyonlarca takipçi topladı. Ancak 13 Temmuz 2021’de Facebook, Hamas’ın İsrail’e ve PA’ya saldırmak ve terörü teşvik etmek için kullandığı Şihab’ın popüler Arapça sayfasını kaldırdı. 16 Buna rağmen Şihab, haber ajansını X (eski adıyla Twitter) ve Telegram üzerinden işletmeye devam ediyor.

Hamas’ın güçlü medya kapasitesi, ona kayda değer bir siyasi nüfuz biriktirme, mevcut takipçileriyle iletişim kurma, yenilerini devşirme ve siyasi seferberlik yürütme imkânı verdi. Twitter’da faaliyetini sürdüren Şihab haber ajansı bu platformlardan biri. Ayrıca Hamas, Batı Şeria’da El-Kudüs adlı başka bir organ işletiyor. Geleneksel medyanın ötesinde Hamas, sosyal medyayı gruba dair olumlu görüşleri yaymak için kullanan bağımsız gazetecileri ve aktivistleri destekliyor. 17 Bu kişilerin bir kısmı, bu platformlarda Hamas’ın hedeflerini gizlice ilerleten Hamas üyeleri ya da bağlantılı isimlerdir.

7 Ekim saldırılarının ardından yaşanan Hamas-İsrail çatışması sırasında, Hamas’ın askeri kanadıyla bağlantılı birkaç gazetecinin kimliği kamuoyuna yansıdı. Bu gazetecilerin bir kısmı Hamas’ın 7 Ekim sızma ve saldırılarında aktif rol aldı. Özellikle, Gazze’deki bağımsız haber sitesi Alam24’ün müdürü ve AP ile CNN için serbest çalışan fotoğrafçı Hasan Eslih bunlardan biriydi. 18 El Cezire gazetecisi Usame Ebu Amir bir başka örnekti. El Cezire’ye katılmadan önce, Han Yunus’ta Hamas’a bağlı El-Kudüs radyo istasyonunda gazeteci olarak çalışmıştı. 7 Ekim’de Ebu Amir, saldırıları belgelemek üzere Hamas mensuplarına Nir Oz Kibutzu’na kadar eşlik etti. 19 Eylemlerini kaydederken Ebu Amir, İsrail ateşiyle yaralandı. İsrail’in bilgisi dışında Katar, tedavi görmesi için onun Doha’ya nakledilmesini sağladı. 2022’nin sonlarında bir başka El Cezire gazetecisi olan Muhammed Vasah, Hamas’ın hava araştırma biriminde çalışmaya başladı ve tanksavar füze biriminde komutan olarak görev yaptı. 20

Hamas, İsrail’le çatışmalar sırasında Batı Şeria’da huzursuzluğu körüklemek için medya organlarından yararlanıyor. Bu platformları ayrıca PA’yı, Gazze’nin bütçesini yönetme biçimi dahil sivil ve ekonomik meselelerde eleştirmek için de kullanıyor. Bunun yanı sıra Hamas, Batı Şeria’daki toplumsal protestolara, özellikle de PA’nın emeklilik ve sosyal güvenlik yasalarını yürürlüğe koymasıyla patlak veren yaygın gösterilere kapsamlı ve sert eleştirel bir haber akışı ayırdı. Bunu yaparak Hamas, kamuoyundaki hoşnutsuzluğun iki büyük kaynağını birbirine bağlamayı amaçladı: PA’nın ekonomik kötü yönetimi ve Gazze Şeridi’ne yönelik kısıtlayıcı ekonomik politikaları. Her iki meseleyi öne çıkararak Hamas, Filistinlileri PA’ya karşı harekete geçirmeyi başardı ve giderek istikrarsızlaşan bir siyasi iklim yarattı. Ocak 2018 ile Mart 2019 arasında PA, bu duruma karşılık, herhangi bir şiddet eylemi işlememiş olmalarına rağmen yalnızca eleştirel açıklamalar yaptıkları için 1.600’den fazla kişiyi tutukladı. 2018’de PA ayrıca Dijital Suçların Önlenmesi Yasası’na başvurarak, çoğu sosyal medyada eleştirel görüş bildiren Filistinlileri hedef alan 845 iddianame düzenledi; bu da çeşitli yaptırım ve cezalarla sonuçlandı. 21

PA, Hamas’ın özellikle sosyal ağlardaki medya nüfuzunun tümüyle farkında. Twitter (X) gibi platformlarda Hamas güçlü bir görünürlüğe sahip; kimliği doğrudan ana web sitesi olan Filistin Enformasyon Merkezi’ne bağlı. 22 PA, Hamas’ın Batı Şeria’daki varlığını hem sahada hem de dijital alanda sınırlamak için etkin biçimde çalışıyor. Özellikle Hamas’a ya da onun medya kanallarına bağlı gazetecilerin faaliyetlerini kısıtlamaya çalışıyor, hatta bir denetim aracı olarak gözaltına başvuruyor. Hamas da Gazze Şeridi’nde, PA’yı destekleyen ya da Hamas’ın siyasi ve ekonomik çıkarlarına karşı duran medya organlarına bağlı gazetecilere benzer önlemler uyguluyor. 23 Hamas’ın Gazze Şeridi’ndeki yönetiminin otoriter niteliği göz önüne alındığında bu gelişmeler pek de şaşırtıcı değil. 2017’de PA, Hamas’a bağlı medya organlarında çalışan beş gazeteciyi bir hafta boyunca gözaltında tuttu. Bu gazeteciler ancak Gazze’de hapiste bulunan Fetih’e bağlı bir gazetecinin serbest bırakılmasının ardından salıverildi. 24

PA’nın siyasi baskısı demokrasinin temellerini aşındırıyor ve aktif, canlı bir sivil toplumun gelişmesini boğuyor. Bu durumda Filistin kamuoyunun seçilmiş temsilcilerine olan güvenini yitirmesi ve geleneksel siyasi katılıma alternatif olarak sanal alanlara ve dijital medyaya yönelmesi şaşırtıcı değil. 25

Sonuç

PA, çeşitli siyasi sorunları ele almaya yönelik bilinçli bir stratejinin parçası olarak ifade özgürlüğünü kısıtlayan yasalar ve düzenlemeler çıkardı. Bu sorunlar arasında Mahmud Abbas’ın görev süresinin sonuna yaklaşılması, halefine ilişkin belirsizlik ve PA’nın geleceğine dair sorular yer alıyor. Siyasi istikrarsızlık ortasında PA, bir yandan kamu düzenini korumaya çalışıp Gazze Şeridi’ne yönelik politikalarına dair yaygın eleştirilere yanıt verirken, bir yandan da Fetih içinde veraset üzerine iç iktidar mücadelelerine sürüklenmiş durumda

PA’nın ifade özgürlüğüne getirdiği genişleyen kısıtlamalar, medyaya kamuoyunu şekillendirme aracı olarak atfettiği önemi ortaya koyuyor. Muhalefetin hem sokakta hem de çevrimiçi platformlarda artan varlığı PA liderliğini rahatsız ediyor ve denetimi sıkılaştırma çabalarını artırmasına yol açıyor. Muhalif medyayı hedef alan PA, güç gösterisinde bulundu ve güvenlik güçleri ile siyasi aygıt üzerinde sağlam bir denetime sahip olduğu izlenimini besledi. Medya denetimi ve mesaj yönetimi temel hedefler; zira PA hem siyasi ve ekonomik alanlarda görünür kalmaya hem de politikalarına yönelik kamuoyu desteğini pekiştirmeye çalışıyor. Sonuç olarak Hamas’ın medya organları, PA’nın sosyal ağlardaki alternatif söylemleri ve kanaat önderlerini izlemesiyle birlikte meşru gözetim hedefleri haline geldi.

Siyasi durgunluk ile Gazze Şeridi’nde Hamas’la süregelen bölünmüşlük ve iktidar mücadeleleri, PA’nın medya organlarına yönelik sert baskısının ve ifade özgürlüğüne getirdiği kısıtlamaların arkasındaki temel etkenler. Batı Şeria’daki kamuoyu bu önlemlere genellikle bir kabullenmişlik duygusuyla karşılık veriyor. PA yönetiminin, kamuoyunun daha fazla demokratikleşme arzusuyla sıklıkla çelişen otoriter niteliği, bu önlemlerin asgari direnişle geçmesine katkıda bulunuyor. Ancak bu sessizlik geçicidir ve Batı Şeria’da patlak verecek herhangi bir şiddet dalgası, İsrail’e yönelik olsa bile, Mahmud Abbas’ın iktidardaki konumunu ve siyasi bir yapı olarak PA’nın istikrarını tehdit edebilir.

1 . "Palestinian Authority Critic Dies After Arrest," DW, 24 Haziran 2021, https://p.dw.com/p/3vWJv . (erişim 20 Ekim 2024).

2 . Yazid Sayigh, Armed Struggle and the Search for a State: The Palestinian National Movement 1949-1993 (Clarendon Press, 1997), 692.

3 . Glenn E. Robinson "The Growing Authoritarianism of the Arafat Regime," Survival 39, 2 (1997): 42-56.‏

4 . Nadav Keren, Owning the Free Media: The Regime and Press During the Early Days of the Palestinian Authority – The Case of AL-Hayat Al-Jadida (Tel Aviv University Press, 2010), 49.

5 . Örneğin bkz. 7amleh – The Arab Center for the Advancement of Social Media, https://7amleh.org/2017/08/02/the-full-english-translation-of-the-palestinian-cyber-crime-law/ (erişim 14 Ekim 2021).

6 . Harel Chorev, "Palestinian Social Media and Lone-Wolf Attacks: Subculture, Legitimization, and Epidemic," Terrorism and Political Violence 31, 6 (2017): 1287.

7 . 7amleh – The Arab Center for the Advancement of Social Media, https://7amleh.org/2017/08/02/the-full-english-translation-of-the-palestinian-cyber-crime-law/ (erişim 14 Ekim 2021).

8 . Dalal Arikat, "Layst Filsatin alati Halmana biha, wa-la Filastin alati w'adana biha, Al-Quds," 14 Nisan 2022, https://www.alquds.com/ar/posts/16348?language=he (erişim 12 Kasım 2023).

9 . Yolanda Knell ve Nizar Banat, "The Death Shaking the Palestinian Leadership," BBC, 7 Eylül 2021, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-58400442 (erişim 15 Ekim 2021).

10 . Yolanda Knell ve Nizar Banat, "The Death Shaking the Palestinian Leadership," BBC, 7 Eylül 2021, https://www.bbc.com/news/world-middle-east-58400442 (erişim 15 Ekim 2021).

11 . Daoud Kuttab, "An a-Tarjua al-khatir lil-Huriyya al-T'aabir fi Filasitn," Al-Arabi Al-Jadid , 2 Ağustos 2021 (erişim 4 Eylül 2023).

12 . "Palestinian Journalists Claim Pressure by PA Amid Crackdown," Al-Jazeera , 11 Ağustos 2021, https://www.aljazeera.com/news/2021/8/11/palestinian-journalists-claim-pressure-by-pa-amid-crackdown (erişim 27 Ağustos 2021).

13 . Noa Landau, "The Full List: These Are the Treaties That Palestinians Wish to Join in Protesting the Recognition of Jerusalem," Haaretz, 29 Aralık 2017, https://www.haaretz.co.il/news/politics/1.5521775 (erişim 31 Ekim 2019, İbranice).

14 . Omar Shweiki, "Palestinian Civil Society and the Question of Representation," Bulletin for the Council for British Research in the Levant 7, 1 (2012): 36.

15 . Ido Zelkovitz, "Game of Thrones: The Struggle Between Fatah and Hamas for Political Hegemony in the Palestinian Authority, 2011-2022," Strategic Assessment 25, 2 (2022): 44-47.

16 . Nadda Ossman, "Facebook Blocks Gaza's Shehab News Agency from Its Platform," Middle East Eye, 13 Temmuz 2021 (erişim 15 Ekim 2021).

17 . " Photojournalists in the Service of Hamas in the Gaza Strip," Meir Amit Intelligence and Terrorism Information Center , https://www.terrorism-info.org.il/app/uploads/2023/12/E_281_23.pdf . (erişim 9 Kasım 2024).

18 . A.g.e.

19 . Einav Halabi, "Al Jazeera 'Reporter' Who Filmed Massacre in Nir Oz Loses Leg After Drone Attack in Rafah," Ynet, 14 Şubat 2024, https://www.ynetnews.com/article/hyie1xqja (erişim 15 Nisan 2024).

20 . Emanuel Fabian, "Al Jazeera Journalist Is Also a Hamas Commander, IDF Says," Times of Israel, 12 Şubat 2024, https://www.timesofisrael.com/al-jazeera-journalist-is-also-a-hamas-commander-idf-says (erişim 15 Nisan 2024).

21 . "Palestine: No Letup in Arbitrary, Arrests, Torture", Human Rights Watch, 29 Mayıs 2019, https://www.hrw.org/news/2019/05/29/palestine-no-letup-arbitrary-arrests-torture (erişim 3 Haziran 2021).

22 . Mohhamed Wisam Ammer, "Hamas in Cyberspace: Social Media and Forms of Political Expression," Arab Media & Society Ağustos, 14 (2023) (erişim 3 Eylül 2023).

23 . Amnesty, "Gaza: Journalist Facing Prison Term for Exposing Corruption in Hamas-Controlled Ministry," 25 Şubat 2019, (erişim 15 Haziran 2021).

24 . Jack Khoury, "Palestinian Authority Release Hamas-Linked Journalists Arrested for 'Harming Public Security'," Haaretz , 15 Ağustos 2017, https://www.haaretz.com/middle-east-news/palestinians/palestinian-authority-releases-journalists-arrested-for-harming-public-security-1.5442803 (erişim 12 Ekim 2021).

25 . Hazem Alamssry, "Digital Democracy as a Mechanism for Achieving Participatory Democracy – The Case of the Palestinian Territories-," Democracy and Security 18, 3 (2022): 263-290.