İran'ın beceriksiz ekonomi başkanını kim atadı?

İran İslam Cumhuriyeti 47 yıldır ders kitaplarına girecek bir teokrasi. Aynı zamanda tam anlamıyla bir kakistokrasi, yani en niteliksiz, en beceriksiz ve çoğu zaman en ilkesiz olanların yönetimi. Ortalıkta görünmeyen Dini Lider Mojtaba Khamenei’ye atfedilen son atama bunun tipik bir örneği.

Aktarıldığına göre Mojtaba, Dini Lider Ofisi’nin Teftiş Yardımcılığına bağlı Ekonomik İşler Çalışma Grubu’nun başındaki ve Dini Lider Ofisi’nin en uzun süre görev yapan isimlerinden biri olan Ali Agha-Mohammadi’nin yerine Ehsan Khandouzi’yi getirdi. Görevin hantal unvanı, aslında İran’ın ekonomik mekanizmasının kalbini tarif ediyor; Dini Lider’in gözetimi altında faaliyet gösteren ekonomik kartellerin yatırım politikasını denetliyor.

Agha-Mohammadi, Ali Khamenei’nin ekonomi danışmanıydı ve art arda etkili görevlerde bulundu. Kariyeri boyunca bir futbol kulübünü yönetti, İran devlet televizyonunda başkan yardımcılığı yaptı. Ama her şeyden önce Agha-Mohammadi, Ali Khamenei’nin ekonomik imparatorluğunun “saray haznedarı”ydı.

Dini Lider’in gözetimindeki karteller İran ekonomisinin çok büyük bölümlerini yutmuş durumda. Yalnızca Khamenei’nin ekonomik kartelleri ülke servetinin belki yüzde 60’ını kontrol ediyor; ofisine bağlı şirketlerin ise İran’ın gayrisafi yurt içi hasılasının yüzde 50’sini oluşturduğu söyleniyor.

Agha-Mohammadi, hesap vermeyen bu ekonomik imparatorluğun yönetiminde kilit bir rol oynadı; iktidara ve sermayeye ayrıcalıklı erişimi sayesinde bu imparatorluk rekabeti dışlayarak İran ekonomisinin genel rekabet gücünü zayıflattı. Onun yükselişini sağlayan unsur, yetkinlikten çok siyasi itaatti.

Peki neden yerine Ehsan Khandouzi getirildi?

Ölçüt yetkinlik olsaydı, cevabı Khandouzi’nin sicilinde bulmak zor olurdu. Khandouzi, eski Cumhurbaşkanı Ebrahim Raisi döneminde ekonomi bakanlığı yaptı. Khandouzi’nin görev süresinde İran para birimi sert biçimde değer kaybetti; bu da temel ürünler ve gündelik ihtiyaç maddelerinde fiyat artışlarını tetikledi.

İranlı ekonomist Masoud Nili, Khandouzi’nin görev dönemi için ciddi döviz dengesizliklerine, ithalat hacminde benzeri görülmemiş rekorlara ve ödemeler dengesinde milyarlarca dolarlık “hata ve eksik istatistik kalemleri”ne —11,3 milyar dolar— işaret etti.

Khandouzi aynı zamanda İran’ın Mali Eylem Görev Gücü’ne (Financial Action Task Force) katılmasına ve üyeliğin gerektirdiği daha yüksek şeffaflığa sıkı bir şekilde karşı çıkan biri. Bunun yerine, çeşitli bahanelerle İslam Devrimi Muhafızları Ordusu’nun kamu bütçesindeki payını artırdı ve halktan daha fazla vergi toplama politikasını benimsedi.

Khandouzi’nin Ali Khamenei’ye ulaşan ekonomi raporlarının kalitesi de pek daha iyi değildi. Khamenei bu raporları “içi boş ve saçma” diye niteleyerek bir kenara itti. Ne var ki Khandouzi, Tahran’da ekonomiyi ve temel matematiği anlama becerisinden çok daha fazla önem taşıyabilecek niteliklere sahip. Çin ile uzun vadeli stratejik ilişkilerin ateşli bir savunucusu ve Pezeshkian hükümetini İran ekonomisini daha kararlı biçimde Pekin’in tasarrufuna vermeye çağırdı. 40 günlük savaşın başlamasının ardından iki tutum benimsedi: Çin’e övgü ve Hürmüz Boğazı’nın kapalı tutulmasına destek.

Khandouzi’nin atanmasının amacı, ekonominin başına yetkin bir ekonomist getirmekten çok, Dini Lider’in ekonomik mekanizmasının merkezine güvenilir bir siyasi aktörü yerleştirmek gibi görünüyor. Görevi, İslam Devrimi Muhafızları Ordusu’nun çıkarlarını korumak ve Khamenei’nin kartellerindeki paylarını artırmak. Ancak atamanın üzerinde asılı duran büyük bir soru var.

37 yıldır Khamenei’nin ekonomik imparatorluğunun gerçek faaliyetleri ve rakamları, İslam Cumhuriyeti’nin en sıkı korunan sırları arasında; bunları yalnızca Dini Lider Ofisi’nin Teftiş Yardımcılığına bağlı Ekonomik İşler Çalışma Grubu biliyor. Khandouzi’nin atanması Mojtaba’ya atfedildi, ancak değişikliği kimin emrettiği belirsizliğini koruyor. Yanıt net değil, ama ülkenin hangi yöne gittiğine işaret ediyor.