ABD, Hazar'ı İran ve Rusya'nın yaptırım delen ticaretine kapatmak zorunda
ABD; petrol tankerlerini, silah taşıyan gemileri, bunların işletmecilerini ve sigortacılarını ve onları kabul eden limanları yaptırım listesine almalı.
Leonid Baratz, Orta Doğu ve Orta Avrupa’da 15 yılı aşkın deneyime sahip bir araştırmacı gazeteci ve dış muhabirdir. Ukrayna ulusal televizyonu ve radyosunda Orta Doğu muhabiri olarak görev yapan, İsrail’in BeSheva medya grubu için Doğu Avrupa meseleleri üzerine yazan bir analist olarak askerî meseleler, uluslararası diplomasi ve dinler arası ilişkiler alanlarını izliyor.
ABD Donanması'nın İran'ın güney kıyılarına uyguladığı abluka işe yarıyor. Denizcilik alanında bir yayın platformu olan Maritime Executive, 28 Eylül 2026'da ablukanın "neredeyse yüzde 100 etkili göründüğü" değerlendirmesini yaparak, savaş öncesinde İran ticaretinin yüzde 80'ini üstlenen Bender Abbas ve diğer güney limanlarındaki akışın kesildiğini belirtti. Tahran buna kuzeye yönelerek karşılık verdi. Hazar kıyısındaki Gilan eyaletinin valisine göre, Hazar Denizi'ndeki kargo hacmi Mart ile Ağustos 2026 arasında yüzde 50 arttı.
Bu güzergâh bir sır değil. Rusya'nın Ukrayna'daki savaşı tıkandıktan kısa süre sonra İran, Hazar üzerinden Rusya'ya 300 binden fazla topçu mermisi ve bir milyon mermi gönderdi. İsrail, 18 Mart 2026'da İran'ın Hazar Denizi'ndeki Bender Enzeli deniz üssünü vurdu. ABD'li yetkililer daha sonra, Rusya'nın İran'ın insansız hava aracı cephaneliğini yenilemek üzere aynı güzergâhtan İran'a İHA parçaları gönderdiğini kabul etti. 10 Eylül 2026'da Ukrayna İHA'ları, Ukrayna Genelkurmayı'nın "Batı yaptırımlarını atlatmak için kullanılan Hazar Denizi üzerindeki Rusya-İran lojistik koridoru" olarak hayati bir rol oynadığını söylediği Mahaçkale limanını vurdu.
Buna karşın Hazar güzergâhının artan önemine rağmen ABD yaptırımları geriden geliyor.
Kasım 2024'te, İran'ın devlet taşımacılık şirketi Islamic Republic of Iran Shipping Lines'ın Hazar kolu olan ve 2018'den bu yana ABD yaptırımlarının hedefinde bulunan Khazar Sea Shipping Lines'ın Rusya ofisinin yöneticisi, şirketin St. Petersburg'da iki kuru yük gemisi satın aldığını, Astrahan'daki Lotos tersanesinde inşa halinde üçüncü bir gemisi bulunduğunu ve bir tanker ile bir konteyner gemisini daha değerlendirdiğini söyledi. 16 Şubat 2026'da Lotos, İran'ın Moskova büyükelçisinin de katıldığı törende 7.200 tonluk Sahel-e Khazar'ı teslim etti; Islamic Republic of Iran Shipping Lines'ın icra kurulu başkanı ise şirketin Hazar'daki kapasitesinin 2026 sonuna kadar 150 bin tona ulaşacağını belirtti.
2018 tarihli Aktau sözleşmesinin 3. maddesi, kıyıdaş olmayan devletlerin silahlı kuvvetlerinin Hazar'da bulunmasını yasaklıyor. Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan sözleşmeyi Ağustos 2026'da Meclis'e göndermiş olsa da, İran anlaşmayı onaylamamış tek kıyıdaş devlet gibi görünüyor. Denizde engelleme yapan tek güç, uzun menzilli İHA'larıyla Ukrayna. 25 Temmuz 2026'da Ukrayna, yaptırım uygulanan iki yük gemisini, Port Olya 2 ve Begey'i, bir Rus korvetini ve bir İran yük gemisini vurdu. Tahran saldırıyı "düşmanca ve suç niteliğinde" diye nitelendirdi, ancak hiçbir zaman yük manifestosu yayımlamadı. ABD Hazine Bakanlığı, Nisan 2023'te Port Olya 2'yi İran ile Rusya arasındaki askeri ticareti kolaylaştırdığı gerekçesiyle yaptırım listesine alırken, Birleşik Krallık ve Kanada böyle yapmış olmasına rağmen Begey için aynısını yapmadı.
Başkan Donald Trump'ın 18 Eylül 2026'da imzaladığı Lindsey O. Graham Rusya ve İran'a Yaptırım Yasası, Washington'a ticaret üzerinde geniş bir etki alanı tanıyor. Özetlerde petrol öne çıkıyor, ancak metin; Rusya'nın veya Rusların petrol, gaz, kömür, uranyum, "silah ya da ABD'nin veya diğer ülkelerin uyguladığı yaptırımları atlatmak amacıyla başka mallar" taşımak için kullandığını başkanın tespit ettiği her yabancı gemiyi kapsıyor. Bu son ifade önemli: İngiliz ya da Kanada yaptırımlarını delen bir gemi, Washington onu hiç listelememiş olsa bile kapsam içine girebilir. Yasa ayrıca, böyle bir gemiye bilerek sahip olan, onu işleten, yöneten veya sigortalayan herkesi ve ABD'nin Rusya'ya destek verdiği gerekçesiyle yaptırım uyguladığı gemilere hizmet veren yabancı limanların işletmecilerini de kapsıyor. Port Olya 2 bunlardan biri. Başkanın harekete geçmek için 18 Ekim 2026'ya kadar süresi var.
ABD hükûmeti sadece petrol tankerlerini değil, Hazar üzerinden silah taşıyan gövdeleri, bunların yöneticilerini ve sigortacılarını, ayrıca bunları kabul eden limanları da listeye almalı. Müttefikleriyle yaptırım ayrışmasını asgariye indirmek için ABD Hazine Bakanlığı, Kanada, Avrupa Birliği, Ukrayna veya Birleşik Krallık tarafından yaptırıma tabi tutulan herhangi bir geminin en azından listeleri uyumlu hale getirmeye dönük bir incelemeyi tetiklemesini sağlamalı.
Hazar Denizi'nin kara ile çevrili olması nedeniyle bir deniz seçeneği bulunmadığından, ABD hükûmeti Emirabad, Enzeli, Nevşehr, Astrahan, Olya ve Mahaçkale gibi limanları izlemeli ve bulgularını İsrail ve Ukrayna ile paylaşmalı.
Yasa kapsamında açıkça yer almasa da Hazine Bakanlığı, yaptırıma tabi bir İran taşımacılık şirketine gemi gövdesi teslim eden tersanelerin mevcut yaptırım yetkileri kapsamına girip girmediğini sınamalı. Hazine hukukçuları bu savı kurabiliyorsa, o zaman tersanelere de yaptırım uygulamalı.
Son olarak, istihbarat teşkilatları kaynak ve yöntemleri korumak için bilgilerin kamuoyuna açıklanmasına direnç gösterse de, tartışmalı yük gemileri vurulduğunda hedef alınan gemilerin manifestosunun hızla yayımlanması Tahran'ın propagandasını tersyüz ediyor. Hazine, Rusya-İran ruble-riyal kanalını hedef alan VTB Bankası'na yönelik işlemini, Hazar taşımacılığının ödemelerini sonuçlandıran ya da İran'ın taşımacılık şirketi için Rus yapımı gemi gövdelerine ödeme yapan Rusya'daki ve üçüncü yargı bölgelerindeki bankaları da kapsayacak şekilde genişletmeli.