Orta Doğu Labirenti: İsrail, Araplar ve Bölge 1948-2022
Bu, son derece zengin ve okunmaya değer bir kitap. İsrail'in Arap komşularıyla yürüttüğü diplomasinin inişli çıkışlı seyrini, özellikle de yazarın bizzat katıldığı İsrail-Suriye müzakerelerine ve İsrail-Filistin müzakerelerine ağırlık vererek ortaya koyuyor. Kitabın birçok güçlü yanı var.
İlk olarak, Arap-İsrail çatışmasını ele alan diğer kitapların aksine, İsrail başbakanlarının karşı karşıya olduğu iç siyasi kısıtlara vurgu yapıyor; bunu yaparken de onların politikalarındaki kusurlara işaret etmekten çekinmiyor. İkincisi, hem Suriyeli hem de Filistinli liderlerin (başta Hafız Esad ve Yaser Arafat) yaptığı hatalara dikkat çekerken, okurun bu liderlerin kullandığı pazarlık stratejilerini ve hem iç hem de uluslararası düzeyde tabi oldukları kısıtları anlamasına yardımcı oluyor. Üçüncüsü, Amerikan yönetimlerinin Orta Doğu'da barışı teşvik etme çabalarındaki rolünü tartışmakla birlikte, bu rolü büyük ölçüde Orta Doğulu liderlerin, özellikle de İsrail'deki, Suriye'deki ve Filistin hareketindeki liderlerin kendi saikleri ve eylemlerinin gerisine itiyor. Kitabın bir diğer güçlü yanı da, yazarın İsrail'in Türkiye, İran, Mısır, Suriye, Lübnan, Ürdün, Filistinliler, İsrailli Araplar ve Irak'la 1948'den 2022'ye uzanan ilişkilerine dair özlü ama son derece sağlam bir tablo sunduğu Onuncu Bölüm, "İlişkiler Ağı" (The Web of Relationships).
Başbakan Yitzhak Rabin döneminde İsrail'in Washington büyükelçisiyken İsrail'in Suriye ile müzakerelerinde hem katılımcı hem gözlemci olan Rabinovich, Rabin'in Suriye lideri Hafız Esad'a önerdiği "varsayımsal" anlaşmayı ayrıntılarıyla anlatıyor. Bu varsayıma göre Rabin, İsrail'in kendi talepleri karşılanırsa —başta güvenlik, ama aynı zamanda Mısır modeline dayalı normalleşme (ticaret, turizm ve diplomatik ilişkiler)— ve beş yıllık bir uygulama süresi tanınırsa, İsrail Golan Tepeleri'nden çekildiği takdirde Esad'ın İsrail'le barış yapmaya razı olup olmayacağını sormuştu (s. 35). Esad'ın yanıtı Rabin'in aradığı yanıt değildi; zira Suriye lideri altı aylık bir uygulama süresi talep etti, "normalleşme" terimine karşı çıktı ve her iki taraf için "eşit temelde" güvenlik istedi. Rabin'in Esad'la müzakereleri başarıya ulaşmasa da (yine de Rabinovich'in belirttiği gibi, Esad, Rabin'in "varsayımını" İsrail'in Golan'dan çekilme taahhüdü olarak cebine attı), Başbakan Netanyahu da dahil olmak üzere sonraki İsrail liderleri de Suriye'yle bir anlaşmaya varmayı denedi; gerekçeleri ise Suriye'yle barış yapmanın —nihayetinde anlaşmazlık esasen toprak meselesiydi— özellikle 2000'de Aksa İntifadası'nın patlak vermesinden sonra çatışmanın varoluşsal bir nitelik kazandığı Filistinlilerle barış yapmaktan daha kolay olduğuydu. Bu bağlamda özellikle ilgi çekici olan, Rabinovich'in, Netanyahu'nun Yahudi asıllı Amerikalı kozmetik zengini Ronald Lauder'ı Şam'a gizli elçisi olarak kullanmasına dair anlattıkları; Esad'la anlaşmaya varmaya yönelik pek çok başka girişim gibi bu misyon da başarısızlıkla sonuçlandı.
Filistin-İsrail barış görüşmelerine gelince, Rabinovich, Arafat ile İsrail Başbakanı Ehud Barak arasındaki Camp David II görüşmelerinin kapsamlı bir değerlendirmesini yapıyor ve Henry Kissinger'a atıfla, görüşmelerin başarısızlığının nedeninin iki tarafın hedeflerinin bağdaşmaz olması olduğunu savunuyor. İsrail, çatışmanın sona ermesi anlamına gelen gerçek bir barış istiyordu; ancak Arafat'ın nihai sınırı İsrail'in varlığını kabul edemeyeceğiydi. Mahmud Abbas'ın, çatışmanın sona ermesini de içeren ve İsrail Başbakanı Ehud Olmert'in 2008'de yaptığı son derece cömert barış teklifini reddetmesi ve Filistinli liderin 2014'te ABD Dışişleri Bakanı John Kerry'nin barış planına yanıt vermekten kaçınması, Kissinger'ın tezini destekler nitelikte görünüyor. Rabinovich ayrıca, Hafız Esad'ın Mart 2000'de Başkan Bill Clinton'ın Suriye-İsrail barış anlaşmasına yönelik hamlesini geri çevirmiş olmasının ve bunu hiçbir bedel ödemeden yapmış olmasının Arafat'ın gözünden kaçmadığını ve onu dört ay sonra Camp David II'de aynı şeyi yapmaya cesaretlendirdiğini savunuyor.
Rabinovich'in kitabının temel tezlerine katılmakla birlikte, birkaç küçük sorun var. Birincisi, Tom Donilon, Başkan Barack Obama'nın ulusal güvenlik danışmanı olarak göreve Obama'nın ikinci döneminin başında, 2013'te gelmedi; aksine 2013'te bu görevde yerini Susan Rice aldı. İkincisi, Rabinovich, Hafız ve Beşşar Esad'ın Golan karşılığında İran ve Hizbullah'la ittifaklarından koparılabileceğine dair hem ABD'nin hem de İsrail'in inancına karşı biraz daha eleştirel olabilirdi. Bu, 1982'ye uzanan uzun ömürlü bir ittifaktı ve özellikle Esad'ın güvenliği için bel bağladığı bir ittifaktı.
Bu küçük görüş ayrılıkları bir yana, bu kitabı şiddetle tavsiye ederim. İsrail-Hamas savaşının patlak vermesinden bu yana üniversite kampüslerinde tarihsel temelden yoksun birçok saçmalığın dolaştığı bir dönemde, bu kitap Arap-İsrail çatışmasının 1948'den itibaren gelişen tarihini gerçekten anlamak isteyenler için yararlı bir kaynak işlevi görmeli; modern Orta Doğu ve Arap-İsrail çatışması üzerine verilen dersler için de şiddetle tavsiye ederim.