MEF Menu
Middle East ForumDonateSupport MEF
Orta Doğu Forumu · Middle East Forum
Observer

İran kışa evleri, okulları ve fabrikaları ısıtmaya yetecek gaz olmadan giriyor

İran, talebi karşılamak için yeterli alternatif kaynak geliştiremedi ve gereken altyapıyı kuramadı.

A gray November sky hangs over Tehran, Iran.
İran'ın başkenti Tahran'ın üzerine çöken kurşuni bir kasım göğü. · Shutterstock

İran, milyonlarca kişiyi ısınmadan mahrum bırakabilecek ve sanayiyi aksatabilecek bir gaz kriziyle kışa giriyor. On bir eyalet, gaz arzında ciddi baskıyla karşı karşıya; gaz iletim şebekesinin en ucunda bulunan Mazandaran, Kuzey Horasan ve Golestan’da ise arzın tamamen kesilmesi riski var.

Güney Pars’taki kritik işleme tesislerinde meydana gelen hasar, İran’ı üretim kapasitesinin kayda değer bir bölümünden yoksun bıraktı; yıllara yayılan kötü yönetimin sonuçlarını da görünür kıldı.

Uyarı işaretleri ortada. Ülke yılın en soğuk aylarına yaklaşırken, gaz tüketiminin geçen hafta yüzde 30 arttığı bildiriliyor. İranlı yetkililer yeniden okulları ve fabrikaları kapatmak, arzı karneye bağlamak ve elektrik santrallerinde daha fazla mazut ve dizel yakmak zorunda kalabilir; bu da ülkenin zaten kirli olan havasını daha da kötüleştirecek. Ancak günlük gaz açığının 400 milyon metreküpe yaklaşma ihtimali karşısında, bu acil durum önlemleri bile yeterli olmayabilir.

Sorun ise Güney Pars’a yönelik saldırılarla başlamadı. İran, birbirini izleyen hükümetlerin ele alıp çözemediği yapısal bir gaz açığıyla bu krize girdi. İşleme tesislerindeki hasardan önce bile, ülkenin kış aylarındaki açığının günde 200 ila 300 milyon metreküp arasında olduğu tahmin ediliyordu. Son kayıplar, kapasitesi zaten zorlanan bir sisteme yeni bir yük bindirdi.

Hasarın boyutu, rejimin kendi kaynaklarına göre bile büyük. Güney Pars’taki dört gaz işleme tesisi, Faz 3, 4, 5 ve 6, ABD ya da İsrail’in Mart 2026’da bunları hedef almasından önce günde yaklaşık 230 milyon metreküp gaz işliyordu. Petrol Bakanlığı, yedek kapasitesi bulunan diğer işleme tesislerine gaz yönlendirerek günde yaklaşık 100 milyon metreküpü geri kazandı. Ancak günlük yaklaşık 130 milyon metreküplük işleme kapasitesi hâlâ devre dışı. Bu da kabaca Tahran Eyaleti’nin günlük toplam gaz tüketimine denk geliyor.

Rakamlar, İran’ın enerji sisteminin ne kadar kırılgan hale geldiğini gösteriyor. Gaz, ülkenin enerji karmasının yaklaşık yüzde 73’ünü oluşturuyor. Buna karşın İran, artan iç talebi karşılayacak yeterli alternatif kaynak geliştiremedi; bu talebi yönetmek için gerekli altyapıyı da kuramadı. İran Ulusal Gaz Şirketi’nin (National Iranian Gas Company, NIGC) başkanı Said Tevekkoli (Saeed Tavakoli), ülkeyi 170 ülke arasında dünyanın en büyük gaz tüketicisi olarak tanımladı. Yıllarca süren yetersiz yatırım ve verimsiz kullanımın da eklendiği bu tüketim düzeyi, hava saldırıları nedeniyle üretim daha da düştüğünde manevra alanını iyice daraltıyor.

Tevekkoli, İran’ın gaz altyapısına yönelik saldırıların boyutunu da anlattı. Horasan Rezevi’de bir toplantıda konuşan Tevekkoli, 18 Mart 2026’da üç dakika içinde gaz tesislerine 26 mühimmatın isabet ettiğini söyledi. Saldırıların gazla ilgili 7.924 noktayı etkilediğini ve gaz arz kapasitesinin yüzde 28’inin kaybına yol açtığını bildirdi.

Yetkililer bu rafinerileri zamanında yeniden inşa edemedi. İsrail ile yaşanan 12 Günlük Savaş sırasında daha önce hasar gören Faz 14, yaklaşık 18 ay sonra hâlâ devre dışı. Faz 5’in onarım takvimi de Aralık 2026’dan Şubat 2027’ye sarktı. Bu arada haberler, Faz 3’teki yeniden inşa çalışmalarının yüzde 20’lik hedefe karşılık yalnızca yüzde 2 üretime ulaşabildiğini gösteriyor.

Bu gecikmeler, hükümetin ülkenin en önemli enerji altyapısını tehdit eden bir krizi yönetme kapasitesine dair soru işaretleri doğuruyor. Aynı zamanda atamaların ve olası kayırmacılığın mercek altına alınmasına yol açıyor. Faz 5’in yeniden inşasından sorumlu genel müdürün, eski bir petrol bakanının damadı olduğu bildiriliyor. Liyakat yerine kayırmacılık, bu rejimin İran’ı yönetme biçiminin her alanında görülüyor.

İran, soğuk bir dönemde gaz arzı aksadığında neler olabileceğini daha önce de gördü. Ocak 2023’te basınç düşüşü, Torbat-e Jam ve yakınındaki dört köyde yaklaşık 17.000 hane aboneyi gazsız bıraktı. Sıcaklıklar 14˚ Fahrenheit [-10˚ Celsius] seviyesine düşerken, birçok kişi günlerce dondurucu koşullara katlandı.

Bu kış daha da zor geçebilir. Haneler, sınırlı arz için fabrikalar, elektrik santralleri ve diğer büyük tüketicilerle rekabet edecek. Hükümet, bir kez daha konut ısıtmasına ve temel hizmetlere öncelik verip fabrikaları üretimi kısmaya ya da tamamen durdurmaya zorlayabilir. Bu tür kısıtlamalar, hasarlı altyapı ve enerji sıkıntısıyla zaten boğuşan bir ekonomiyi vurur.

Yetkililer açığı kapatmak için birkaç önlem sıraladı. Onarım ve yeniden inşa yoluyla günde yaklaşık 50 milyon metreküp geri kazanmayı, bazı elektrik santrallerinde mazut ve dizel gibi sıvı yakıtlar kullanarak 80 milyon metreküp daha tasarruf etmeyi ve tasarruf tedbirleriyle talebi 50 milyon metreküp daha azaltmayı umuyorlar. Bu adımlar, teorik olarak birlikte günde 180 milyon metreküp sağlayacak.

Ancak bu önlemlerin bir maliyeti var. Daha fazla mazut ve dizel yakılması, halihazırda tehlikeli düzeylerde smog yaşayan şehirlerde hava kirliliğini daha da ağırlaştırır. Sanayiye arzın kısılması üretimi ve istihdamı baltalar. Üstelik hükümet hedefini tutturabilse bile, saldırılardan önce var olan açıklar ortadan kalkmış olmayacak.

Hane tüketimi de tasarruf için bir alan sunuyor. Yetkililer, birçok İran evinde iç mekân sıcaklığının yaklaşık 75˚ Fahrenheit [24˚ Celsius] düzeyinde tutulduğunu; bunun, birçok başka ülkede yaygın olan yaklaşık 64˚ Fahrenheit [18˚ Celsius] derecenin üzerinde olduğunu söylüyor. Termostatları sadece iki derece düşürmek, pencere ve kapıları yalıtmak ve yalnızca kullanılan odaları ısıtmak, aileleri soğukta bırakmadan talebi azaltabilir.

Hükümet, israfla mücadele için enerji hizmet şirketlerini de teşvik edebilir. Bu şirketler, kendi masraflarıyla evleri denetleyebilir, yalıtımı iyileştirebilir ve verimsiz ısıtma sistemlerini değiştirebilir. Karşılığında, tasarruf ettikleri gaz için sertifika alıp bu tasarrufu gaz şirketlerine satabilirler. Böyle bir model, ulusal şebeke üzerindeki baskıyı azaltırken işletmelere tüketimi düşürmeleri için mali bir teşvik sağlar. Ancak bu şirketler bunu yapabilmek için hâlâ hükümetten lisans bekliyor.

İran, dünyanın en büyük ikinci doğal gaz rezervine sahip. Kış bastırırken İranlıların evlerini ısıtamıyor olması, onlarca yıllık hükümet başarısızlığının ve askeri maceracılığının bedelinin her gün yeniden hatırlatılması anlamına geliyor.

Orta Doğu Forumu analizlerini e-postayla alın: bültene abone olun (İngilizce)