Kâğıt Üzerinde Vatandaş: Pakistan'ın Eriyen Hindu Azınlığı

Özet

Bu makale, Pakistan'daki Hindu azınlığın ülkenin 1947'de kuruluşundan bu yana nasıl adım adım marjinalleştirildiğini inceliyor. Bölünme'den önce, bugün Pakistan'ı oluşturan topraklarda Hindular nüfusun yaklaşık yüzde 13,5–15'ini oluşturuyordu. Pakistan'ın 2023 nüfus sayımına göre Hindular bugün ülke nüfusunun yalnızca yüzde 1,61'ini oluşturuyor. Başlangıçtaki demografik düşüşün büyük bölümü Bölünme'den kaynaklanmış olsa da, bu makale, geride kalan Hindu topluluğunun son sekiz on yılda yaşadıklarının; güvensizliği pekiştiren ve göçün sürmesini teşvik eden daha geniş bir kurumsal ayrımcılık ve toplumsal dışlanma örüntüsüne işaret ettiğini savunuyor. Makale; anayasal ve hukuki ayrımcılığı, Hindu kız çocuklarının zorla din değiştirmesini ve zorla evlendirilmesini, topraktan yoksun bırakılmayı, istihdamda ayrımcılığı, tapınaklara yönelik saldırıları, adalete erişimdeki yetersizliği ve dinî azınlıklara tanınan sınırlı korumayı ele alıyor. Ayrıca, dinî mirasın ihmal edilmesi ve tahribi, Hindu, Sih ve Jain topluluklarıyla ilişkili çok sayıda yerleşim ve sokak adının Bölünme sonrasında değiştirilmesi ve Pakistan'ın Bölünme öncesi çoğulcu geçmişinin görünürlüğünü yitirmesi üzerinden Pakistan'ın Hindu kimliğinin aşamalı biçimde aşınmasını inceliyor. Son olarak, Pakistan'ın azınlık hakları konusundaki uluslararası savunuculuğunu, kendi Hindu azınlığının belgelenmiş koşullarıyla karşılaştırarak değerlendiriyor.

Nüfus sayımı verileri, Pakistan hükümet kayıtları, uluslararası insan hakları örgütlerinin raporları, akademik araştırmalar ve belgelenmiş vaka incelemelerinden yararlanan makale, tarihsel olarak dinî tabiiyetle ilişkilendirilen örüntülerin—eşitsiz statü, dinî kırılganlık, zorlama, dinî hayata getirilen kısıtlamalar ve cemaat kimliğinin aşınması gibi—Pakistan'da çağdaş biçimlerde ortaya çıkıp çıkmadığını incelemek üzere neo-zimmîliği analitik bir çerçeve olarak kullanıyor.

Tarihsel Zimmîlik ve Neo-Zimmîliğin Ortaya Çıkışı

Pakistan'daki Hindu azınlığın durumu, uzun ve karmaşık bir dinî marjinalleşme, ayrımcılık ve toplumsal dışlanma tarihini yansıtıyor. Tarihsel olarak zimmîlik, İslam yönetimi altında korunan ancak tabi bir konuma yerleştirilen gayrimüslim toplulukların hukuki ve toplumsal statüsünü ifade ediyordu. Müslüman yönetimi altındaki Yahudiler ve Hristiyanların tarihsel deneyimleri üzerine çalışmalarıyla tanınan yazar Bat Ye'or, The Dhimmi: Jews and Christians Under Islam adlı kitabında, farklı zaman ve mekânlarda Yahudiler ve Hristiyanlara dayatılan; dinî kurumlar, kamusal hayat, vergilendirme, istihdam ve siyasi statüye ilişkin sınırlamaları da içeren kısıtlamaları belgeliyor. [1] Daha sonraki çalışması The Decline of Eastern Christianity Under Islam: From Jihad to Dhimmitude, Orta Doğu ve Anadolu'daki Hristiyan toplulukların deneyimlerini; ayrımcılık, zulüm, zorla din değiştirme, yerinden edilme ve Hristiyan dinî hayatına getirilen kısıtlama vakalarını da kapsayacak şekilde inceliyor. [2]

Ne var ki bu tarihsel kavram, Pakistan bağlamında önemli bir niteleme gerektiriyor. Hindular, tarihsel olarak, korunmuş statüsü klasik İslam hukukunda daha yerleşik bir yere sahip olan Yahudiler ve Hristiyanlarla tam olarak aynı biçimde zimmî sayılmıyordu. Hinduların ve diğer İbrahimî olmayan toplulukların statüsü, Müslüman yönetimindeki toplumlar ve tarihsel dönemler arasında farklılık gösteriyordu. Toronto Üniversitesi'nde Hukuk Profesörü ve İslam Hukuku ve Tarihi alanında Kanada Araştırma Kürsüsü sahibi Anver M. Emon, Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law adlı eserinde, tarihsel zimmet düzeninin bizzat kendisinin de uygulaması zamana, mekâna, siyasi koşullara ve yoruma göre değişen karmaşık bir hukuki çerçeve olduğunu gösteriyor. [3]

Neo-zimmîlik kavramı bu nedenle, Pakistan'ın ortaçağ zimmet sistemini basitçe yeniden ürettiği anlamına gelmiyor. Mesele, Hinduların teknik olarak zimmî olup olmadığı değil; anayasal kısıtlamalar, sınırlı siyasi ve ekonomik fırsatlar, mesleki ayrışma, dinî kurumlara getirilen kısıtlamalar, zorla din değiştirmeler, dine hakaret (blasfemi) suçlamalarına karşı kırılganlık ve devletin yetersiz koruması yoluyla eşitsiz bir dinî statü deneyimleyip deneyimlemedikleridir. Bu makaledeki karşılaştırma bu yüzden tarihsel ya da hukuki olmaktan çok yapısaldır: Pakistan'daki Hinduların klasik zimmîlerle aynı hukuki statüde olduğunu değil, belirli dinî eşitsizlik, kırılganlık, ayrımcılık ve kurumsal tabiiyet örüntülerinin, tarihsel olarak zimmîlikle ilişkilendirilen koşullarla analitik benzerlikler taşıdığını savunuyor. Neo-zimmîlik böylece, biçimsel vatandaşlığın esasa ilişkin dinî eşitsizlikle nasıl yan yana var olabildiğini ve hukuki, toplumsal, ideolojik ve kurumsal etkenlerin modern bir devlette azınlık tabiiyeti örüntülerini yeniden üretmek üzere nasıl birleşebildiğini incelemek için bir çerçeve olarak kullanılıyor.

Bu örüntüler Pakistan'ın dinî azınlıklarının demografik ve toplumsal konumuna da yansıyor. Pakistan'daki azınlıklar, özellikle Hindular, Sihler ve diğerleri, ciddi insan hakları ihlalleri ve ağır koşullarla karşı karşıya. 1947'deki Hindistan'ın Bölünmesi sırasında, bugün Pakistan'ı oluşturan topraklarda Hindular nüfusun yaklaşık yüzde 15–17'sini oluşturuyordu. Pakistan'ın 2023 Nüfus Sayımı'na göre Hindular bugün ülke nüfusunun yaklaşık yüzde 1,61'ini, sayı olarak yaklaşık 3,87 milyon kişiyi oluşturuyor; bu da Bölünme öncesi demografik varlıklarına kıyasla çarpıcı bir düşüşü yansıtıyor. [4] Bu demografik değişim kısmen Bölünme sırasındaki büyük ölçekli göçle şekillenmiş olsa da, onlarca yıl boyunca süren marjinalleşme ve oranlarındaki gerileme, topluluğun maruz kaldığı ayrımcılığı, güvensizliği ve zorlukları yansıtıyor.

Bu arka plan karşısında bu makale, Pakistan'daki dinî azınlıkların durumunu, özellikle Hindu topluluğuna odaklanarak inceliyor ve Bölünme'den bu yana onların marjinalleşmesine katkıda bulunan siyasi, anayasal, toplumsal ve ideolojik etkenleri ele alıyor. Pakistan'ın Hindu azınlığının çağdaş deneyimini ve dinî tabiiyetin tarihsel örüntülerinin modern biçimlerde ne ölçüde ortaya çıktığını değerlendirmek için neo-zimmîliği analitik bir çerçeve olarak kullanıyor.

Cinnah'ın Ölümü ve Mezhepçi Hoşgörüsüzlüğün İlk Belirtileri

Pakistan'ın İki Millet Teorisi temelinde kurulmasının ardından, ülkenin kurucu babası Muhammed Ali Cinnah, herkesin kendi dinini benimsemekte, uygulamakta ve yaymakta ve kendi istediği gibi yaşamakta özgür olacağını ilan etti. [5] 11 Ağustos 1947'de Kurucu Meclis'e yaptığı tarihî konuşmada Cinnah şunu ilan etti: "Sizler özgürsünüz; tapınaklarınıza gitmekte özgürsünüz. Bu Pakistan Devleti'nde camilerinize ya da başka herhangi bir ibadet yerinize gitmekte özgürsünüz." Ve ekledi: "Her biriniz, rengi veya inancı ne olursa olsun, önce, sonra ve en nihayetinde eşit haklara, ayrıcalıklara ve yükümlülüklere sahip bir Devlet vatandaşıdır." Cinnah, şunu söylemeye kadar gitti: "Göreceksiniz ki zaman içinde Hindular Hindu olmaktan, Müslümanlar da Müslüman olmaktan çıkacak; dinî anlamda değil, çünkü bu her bireyin kişisel inancıdır, ama siyasi anlamda, Devletin vatandaşları olarak." [6]

Ancak bunun tersi oldu. Bu eşit vatandaşlık vizyonunu inşa etmek yerine, birbirini izleyen hükümetler dinî ayrımcılığı doğrudan Anayasa'ya işledi; dinî azınlıklara eşit muamele etmeyerek onları kalıcı bir ayrımcılığa maruz bıraktı.

Dahası, bu çelişki Cinnah'ın 11 Eylül 1948'deki ölümüyle birlikte hemen görünür hale geldi. İsmailî Şii bir ailede doğmuş ve daha sonra On İki İmamcı Şii uygulamalarına bağlı kalmış olmasına—resmî konutunda din adamı Syed Anis al-Husayni'nin kıldırdığı özel bir Şii cenaze namazının (Namaz-e-Janaza) gerekmesine—rağmen, resmî devlet cenazesi, önde gelen Deobandi âlim Maulana Shabbir Ahmad Usmani'nin öncülüğünde Sünni geleneklere göre yapıldı. Mirasını daha esnek Şii miras hukuku kapsamına almak için, kız kardeşi Fatima Jinnah ve Başbakan Liaquat Ali Khan, onun Şii olduğunu beyan eden ortak bir yeminli beyanname verdi. [7] Bizzat Cinnah'a—üstelik bir devlet başkanına—dayatılan bu ikili kimlik, çoğunlukçu Sünni mezhepçiliğe uyum sağlama yönündeki ani baskıyı yansıtıyor ve Pakistan'ın kuruluşunda var olan derin hoşgörüsüzlüğü ve yapısal çelişkileri açığa vuruyordu.

Bu erken dönem çelişkilerin ötesinde, dinî azınlıkların marjinalleşmesi giderek Pakistan devletinin toplumsal, siyasi ve kurumsal yapılarının içine yerleşti. Maruz kaldıkları insan hakları ihlalleri nedeniyle Hindular gibi dinî azınlıklar ikinci sınıf vatandaş konumuna itildi; yaşamları kötüleşti ve birçok temel hakları fiilen ellerinden alındı. Konut, istihdam, devlet yardımlarına erişim ve temel hakların eşit kullanımı dahil olmak üzere hayatın her alanında sistematik ayrımcılığa uğruyorlar. Bu sistematik ayrımcılık, devlet kurumlarının uzun süredir dinî gerekçelerle mesleki ayrışmayı pekiştirdiği kamu istihdamı alanında özellikle belirgin. Açık belediye işe alım talimatları ve uzun süredir yürürlükte olan çalışma politikaları kapsamında—Pakistan Rangers, kamu hastaneleri ve belediye şirketleri tarafından yayımlanan resmî ilanlara da yansıdığı üzere—elle temizlik ve kanalizasyon temizliği işleri rutin olarak yalnızca "sadece gayrimüslimler" (non-Muslims only) için ayrılmış, böylece birçoğu en aşağılayıcı işlere mahkûm edilmiştir. [8] Hindular ve diğer azınlıklar; sistemik baskı, hukuki zorluklar, idari adaletsizlik ve gayrimüslim yararlanıcıları yasal olarak dışlayan Zekât fonu üzerinden dağıtılan devlet yardımlarından dışlanma dahil olmak üzere daha pek çok ayrımcılık biçimiyle karşı karşıya. [9] Baskı vakalarını bildirdiklerinde bile çoğu kez adalete erişemiyor, bunun yerine daha fazla hukuki ve idari engelle karşılaşıyorlar.

Örneğin, Pakistan Anayasası 20–22. maddeleri uyarınca teorik olarak tüm vatandaşlarına din özgürlüğü güvencesi veriyor. Ancak 1979 tarihli Hudud Kararnameleri (Hudood Ordinances), 1984 tarihli XX Sayılı Kararname (Ordinance XX) ve General Zia-ul-Haq'ın askerî rejimi altında çıkarılan diğer yasalar, gayrimüslimlere eşit koruma ve din özgürlüğü tanımayan düzenlemeler ve anayasal hükümler getirdi. [10] Ayrıca Pakistan Anayasası'nın 41(2). maddesi, ülkenin Cumhurbaşkanı olabilmek için Müslüman olma şartını açıkça belirtiyor ve belirli üst düzey kamu görevlerini üstlenenlerin İslami ilkelere atıfta bulunan bir yemin etmesini zorunlu kılıyor; bu da dinî azınlıklara karşı kurumsallaşmış devlet ayrımcılığını yansıtıyor ve İslam'ın ayrıcalıklı anayasal statüsünü pekiştiriyor. [11]

Bunu destekleyen bütün bir ekosistem var. İdari kurumları, yargıyı ve toplumun bazı kesimlerini kapsayan bu ekosistem, Hinduların ve diğer dinî azınlıkların eşit haklardan yararlanmasını, eşit statü elde etmesini veya adalete ulaşmasını son derece güçleştiriyor.

Hindu Mirasının Silinmesi ve Kültürel Marjinalleşme

Hinduların marjinalleşmesi ve sömürülmesi mirasları alanına da uzanıyor. Tapınaklar, gurdwaralar ve diğer kutsal ve tarihî yerler dahil ibadet yerleri yıkımla ve uzun süreli ihmalle karşı karşıya kaldı. Gayriresmî bölgesel tahminler, bugünkü Pakistan topraklarında tarihsel olarak binlerce yerel ibadet yerinin bulunduğuna işaret ederken, Tüm Pakistan Hindu Hakları Hareketi (All Pakistan Hindu Rights Movement, PHRM) tarafından 2014'te yapılan bir araştırma, Bölünme sırasında resmen kayıtlı olan 428 tarihî azınlık ibadet yerinden şaşırtıcı biçimde 408'inin ticari, konut veya devlet kullanımına dönüştürüldüğünü ve yalnızca 20'sinin faal kaldığını ortaya koydu. [12] Bugün yalnızca az sayıda tapınak ve başka ibadet yeri ayakta; bu da dinî mirasın yaygın biçimde tahrip edildiğini ve Pakistan'ın Hindu kimliğinin sistematik olarak silindiğini yansıtıyor.

Ayakta kalanlar bile çoğu kez kötü durumda. Birçoğu harabeye dönmüş; duvarları yıkık, zeminleri dökülmüş, yapıları tahrip olmuş durumda. Yüksek Mahkeme tarafından atanan ve Dr. Shoaib Suddle başkanlığındaki Tek Kişilik Komisyon'un (One-Man Commission) hazırladığı ağır bir rapor, teorik olarak Tahliye Edilenlerin Mallarına İlişkin Vakıf Kurulu (Evacuee Trust Property Board, ETPB) denetiminde bulunan 365 tapınaktan 287'sinin kurum tarafından tamamen arazi mafyalarına terk edildiğini, yalnızca 13 faal mekânın fiilen yönetildiğini resmen doğruladı. [13] Bu alanların bazılarının, zamanla kendiliğinden çökecek ve nihayetinde yok olacak şekilde kasten bu halde bırakıldığına dair raporlar var. Multan'daki Prahladpuri'de bulunan Sri Narasimha Tapınağı ve tarihî Aditya Güneş Tapınağı gibi önde gelen antik yapılar tam bir yapısal çürüme içinde; devletin yasa dışı işgalleri kaldırmaktaki süregelen idari başarısızlığı ise iklim koşullarının ve ihmalin, bölgenin Bölünme öncesi çoğulcu mirasının mimari kalıntılarını sessizce silmesine olanak tanıyor. [14]

Tapınaklar, hac yerleri, diğer dinî mekânlar ve dinî liderler tekrar tekrar saldırıların hedefi oldu. Hükümet bu tür saldırıları önlemek ya da bu kutsal yerleri ve bunlarla bağlantılı insanları korumak için çok az şey yaptı. Kültürel ve dinî mirasın herhangi bir dinî topluluğun kimliğinin temel bir parçasını oluşturduğunu anlamak önemli. Bu miras yok edilirse, hiç kimse o topluluğun haklarının korunduğunu gerçek anlamda iddia edemez.

Bu azınlık dinî kurumlarına gösterilen saygısızlığın boyutunu pek çok örnek gösteriyor. Bu saygısızlık, birkaç tapınağın ve başka ibadet yerinin tuvalet gibi kamu tesislerine dönüştürülmüş olmasından anlaşılabilir. Örneğin Lahor'da, antik Basuli Hanuman Mandir şaşırtıcı biçimde umumi tuvalet tesisine dönüştürülerek kutsallığı çiğnendi ve bu büyük bir öfkeye yol açtı. Benzer şekilde, Multan'daki tarihî Prahladpuri Tapınağı'nın çevresindeki kalıntılar da komşu nüfus tarafından sıklıkla açık çöplük ve umumi tuvalet olarak kullanıldı. Dahası, yakın zamanda Temmuz 2026'da, Farooqabad'daki 125 yıllık tarihî Gurdwara Sri Guru Singh Sabha Sahib yerel bir iş insanı tarafından yasa dışı biçimde hedef alınarak tamamen yıkıldı; bu da devletin gayrimüslim medeniyet mirasını koruma konusundaki süregelen başarısızlığını gözler önüne serdi. [15]

Benzer şekilde, Temmuz 2020'de radikaller, İslamabad'daki ilk Hindu tapınak kompleksi olacak Shri Krishna Mandir'in kısmen inşa edilmiş çevre duvarını yıktı. Benzer olaylar arasında, kalabalıkların Sindh'deki tarihî Mata Rani Bhatiyani Mandir'i ateşe vermesi ve Karak'taki yüzyıllık Shri Paramhans Ji Maharaj Samadhi tapınağına balyozlarla saldırması yer alıyor. Nüfusun bir kesiminin bu tür kurumların yıkılmasını ahlaki bir görev saydığı bir toplumda, dini silaha dönüştüren ideolojik bir anlatı bu tür eylemleri daha da körükleyebiliyor; kamuoyu baskısı ise idari mekanizmayı defalarca aşırılıkçı taleplere boyun eğmeye zorluyor. [16]

Pakistan 2019'da, Hindistan'ın Pencap eyaletindeki Dera Baba Nanak ile Pakistan'ın Narowal ilçesindeki Gurdwara Darbar Sahib Kartarpur'u birbirine bağlayan vizesiz hac koridoru Kartarpur Koridoru'nu açtı. Koridor, Guru Nanak Dev Ji'nin doğumunun 550. yıl dönümü vesilesiyle hizmete açıldı ve Hindistan'dan ve dünyanın dört bir yanından Sih hacıların, Guru Nanak Dev Ji'nin hayatının son yıllarını geçirdiği, Sihliğin en kutsal mekânlarından birini ziyaret etmesine imkân tanıyor. [17] Hindistan-Pakistan gerilimleri ve COVID-19 salgını nedeniyle yaşanan kapanma dönemlerinden sonra bile Pakistan koridoru sürdürdü ve tanıtımını yaptı. Ancak bu, Pakistan devletini tapınaklar, gurdwaralar ve diğer dinî mekânlar dahil çok sayıda Hindu ibadet yerinin yıkımına ilişkin sorumluluğundan kurtarmıyor. Birçok insan hakları grubu ve uluslararası kuruluş da Pakistan'ı bu dinî mekânların ve diğer azınlık kurumlarının güvenliğini ve korunmasını sağlayamamakla eleştirdi.

Dahası, dinî ve kültürel kimliklerini silmeye yönelik açık bir girişimle Pakistan, birçok Hindu dinî mekânının adını değiştirdi. Bugün yer adlarına bakıldığında Hindu mirasını yansıtan neredeyse hiçbir isim bulunmuyor; bu da o kimliğin sistematik biçimde ortadan kaldırıldığına işaret ediyor. Yakın zamanda Pencap eyalet hükümeti tarafından—Maryam Nawaz yönetimindeki Lahor Miras Alanlarının Canlandırılması (Lahore Heritage Areas Revival, LHAR) girişimi kapsamında—bu özgün Bölünme öncesi isimlerden bazılarının geri getirilmesine yönelik bir öneri sunuldu. Ancak devleti Hindu kültürünü teşvik etmekle suçlayan aşırılıkçı unsurların, muhafazakâr grupların ve sağcı sosyal medya vlogger'larının şiddetli tepkisinin ardından öneri tamamen ertelendi ve geri çekildi; bu da toplumun bazı kesimlerinde hâkim olan zihniyeti bir kez daha yansıttı. [18]

Bütün bir sistem bunu destekliyor. Anayasa azınlıklar için güvenceler öngörse de, kötü uygulama bunları sürekli zayıflatıyor. Ayrıca hâkimler, maruz kaldıkları baskı ve yıldırma nedeniyle çoğu kez bağımsız karar vermekte zorlanıyor.

Dine Hakaret Yasaları ve Dinî Azınlıkların Sistemik Kırılganlığı

Pakistan'ın dine hakaret (blasfemi) yasaları ve diğer yasal hükümler, dinî azınlıklara karşı ayrımcı olarak yaygın biçimde görülüyor. Bu yasalar, bireyleri İslam'a veya Hz. Muhammed (s.a.v.)'e karşı saldırgan ya da aşağılayıcı bir dil kullandıkları bahanesiyle hedef almak için sıklıkla kötüye kullanılıyor. Ancak birçok vakada suçlamaların ardında kişisel anlaşmazlıklar, mülk ihtilafları, ticari rekabetler, husumet veya dinî önyargı yatıyor ve suçlamalar sonradan asılsız çıkıyor.

Örneğin Eylül 2019'da, Sindh'in Ghotki kasabasında öfkeli bir kalabalık, Müslüman bir öğrencinin Hindu okul müdürü Notan Lal'ı Hz. Muhammed hakkında dine hakaret içeren sözler söylemekle suçlamasının ardından, aralarında Sacho Satram Das Mandir'in de bulunduğu üç Hindu tapınağına, çok sayıda dükkâna ve Sindh Public School'a saldırdı. Yerel soruşturmalar ve hak raporları, iddiaların yerel ekonomik hesaplaşmaları görmek için aşırılıkçı gruplarca fazlasıyla büyütüldüğünü daha sonra ortaya koydu; yine de kurumsal mekanizmalar derhal kalabalığa boyun eğdi, okul müdürü hızla 295-C maddesi uyarınca gözaltına alınırken tapınakların kutsallığını çiğneyen failler hiçbir ciddi hukuki hesap vermedi. [19]

Pakistan Ceza Kanunu'nda yer alan dine hakaret hükümleri (295-B, 295-C maddeleri ve 298-A ilâ 298-C maddeleri), Hz. Muhammed'e yönelik algılanan hakaretler veya Kur'an'ın kutsallığının çiğnenmesi için ağır cezalar öngörüyor. [20] Cezalar, üç yıl hapis ve para cezasından müebbet hapse ve hatta ölüm cezasına kadar uzanıyor. Bu yasaların varlığı başlı başına dinî azınlıklar arasında korku yaratıyor. Delil eşiği yapısal olarak düşük olduğundan ve yasalar yalancı suçlayıcıları cezalandıracak hükümler içermediğinden, bu yasalar gayrimüslimleri, doğrulanmamış basit beyanlar yüzünden derhal devlet eliyle tutuklanmaya ve yargısız sokak şiddetine açık hale getiren hukuki silahlar olarak işliyor.

Dine hakaret suçlamaları çoğu kez linç girişimlerini tetikliyor. Bir dinî azınlık mensubu hakkında söylenti yayıldığında, o kişi herhangi bir yargı süreci işlemeden önce sıklıkla saldırıya uğruyor veya linç ediliyor. Öne çıkan bir örnek, Pakistan'da 11 yıl boyunca Pencap'ın Sialkot kentindeki spor malzemeleri ve konfeksiyon fabrikası Rajco Industries'te genel müdür olarak çalışan 48 yaşındaki Budist Sri Lankalı Priyantha Kumara'nın 3 Aralık 2021'de linç edilmesi. Kumara, rutin bir fabrika temizliği ve badana öncesinde bir duvardan dinî çıkartmaları söktüğü için asılsız biçimde dine hakaretle suçlandıktan sonra, yüzlerce kişilik bir kalabalık tarafından vahşice işkenceye uğratıldı, dövülerek öldürüldü ve cesedi Wazirabad Road'da alenen yakıldı. [21] Böyle durumlarda yargıya veya diğer devlet kurumlarına etkili başvuru imkânı çoğu kez çok sınırlı; zira hâkimler, avukatlar ve diğerleri de sanık lehine karar verirlerse kendilerinin hedef olmasından korkabiliyor.

Pakistan'da daha küçük Müslüman mezhepler bile güvende değil; bu da sorunun daha geniş niteliğini yansıtıyor. Örneğin, Pakistan yasaları uyarınca gayrimüslim ilan edilen Ahmediye topluluğu (Ahmadiyya community) da bu dine hakaret yasaları kapsamında şiddet, ayrımcılık ve zulümle karşılaştı. Kurumsallaşmış baskı, devlet aygıtının bile onların cezalandırılmasına etkin biçimde yardım ettiği bir noktaya tırmandı; 2025'in başlarında Pencap Polisi, yerel katı hatlı din adamlarını memnun etmek için Hamraj Pura ve Kot Rehmat Khan gibi bölgelerdeki 120 yıllık Ahmedî ibadet yerlerinin tarihî minarelerini ve mihraplarını sistematik biçimde basıp yıktı. [22]

Bu vakalar aynı zamanda, pek çok kişinin suçlamaların ardından hayatını kaybettiği veya cezaevinde kaldığı Pakistan'ın dine hakaret yasalarının yıkıcı insani sonuçlarını da gösteriyor. Bu yasalar kapsamında yapılan suçlamalar yüzünden pek çok insan hayatını kaybetti. ABD Dışişleri Bakanlığı'nın Uluslararası Dinî Özgürlük raporunda belgelenen verilere göre, yalnızca 2019'da en az 84 kişi dine hakaret suçlamasıyla çeşitli gözaltı tesislerinde resmen hapsedildi ve bunlardan en az 29'u alt derece mahkemelerden ölüm cezası aldı. [23]

Ayrıca, Hinduların Pakistan'ın ulusal yasama organındaki temsiline bakarsak, bu son derece sınırlı kalıyor. Dinî azınlıkların ayrılmış sandalyeleri olsa da—Ulusal Meclis'teki 336 sandalyeden 10'u—temsilcileri genel olarak azınlık seçim bölgeleri tarafından doğrudan seçilmek yerine, ana akım siyasi partilerce nispi temsil liste sistemiyle aday gösteriliyor; bu da bağımsız siyasi seslerini kısıtlıyor. Benzer şekilde, üst düzey sivil idarede, yargıda, poliste ve silahlı kuvvetlerdeki temsilleri de asgari düzeyde. Kamu istihdamında azınlıklar için yüzde 5'lik bir kota bulunduğu yerlerde bile federal ve eyalet dairelerinde binlerce kadro boş kalıyor; azınlık çalışanlarının büyük bir bölümü ise 1'den 4'e kadar olan derecelerdeki belediye temizlik ve elle atık toplama işleri gibi en düşük ücretli pozisyonlarda yoğunlaşıyor. İşe alımlarını ve yükselmelerini sınırlayan sistemik ayrımcılıkla karşılaşıyorlar. Kurumsal engellere ek olarak, fırsatlarını daha da kısıtlayan toplumsal ayrımcılıkla da yüzleşiyorlar.

Dahası, bir Hindu çocuk doğduğu andan itibaren, çocuk refahı hizmetlerine ve eğitime erişimden ilerideki istihdam fırsatlarına kadar çeşitli ayrımcılık biçimleriyle karşılaşıyor. Bu eşitsizlikler onları en baştan dezavantajlı konuma sokuyor ve toplumda eşit koşullarda rekabet etmelerini zorlaştırıyor. Yapısal olarak zayıf bir konumdan hareket ediyorlar ki bu, başlı başına büyük bir ayrımcılık biçimi.

Fırsatlar mevcut olduğunda bile, adil biçimde rekabet etmek için gereken toplumsal, ekonomik ve kurumsal desteğe çoğu kez sahip değiller. Sistematik marjinalleşme, pek çoğunu sürekli bir korku ve güvensizlik içinde yaşamaya mahkûm etti. Yaşam koşulları çoğu zaman son derece kötü. Bu, standart altı yaşam koşullarının yaygın olduğu birçok Hindu mahallesinde açıkça görülüyor. Pakistan'ın Hindu nüfusunun büyük bir kısmına ev sahipliği yapan Tharparkar gibi kırsal ilçelerde temel kamu altyapısının yokluğu çarpıcı; Dünya Sağlık Örgütü (WHO) standartlarına göre yerel yeraltı suyunun yüzde 90'ından fazlası acı, yüksek tuzlulukta ve insan tüketimine elverişsiz. [24] Pek çoğu ayrıca temiz içme suyu, sağlık hizmeti, sanitasyon ve diğer temel kamu hizmetleri gibi asgari ihtiyaçlara da erişemiyor.

Ötekileştirme Siyaseti ve Hindu Karşıtı Anlatılar

Bu ayrımcılığı sürekli kılan, çeşitli kurumları ve toplumun kendisini içeren bir sistem var. Pakistan'ın askerî kurumunun ülkenin kuruluşundan bu yana beslediği Hindu karşıtı duygu, ona nüfuzunu ve gücünü koruma imkânı verdi. Hinduların ötekileştirilmesi, Hindu karşıtı duygunun birleştirici bir unsur olarak işlev gördüğü, Pakistan askerî kurumunun stratejik bir projesine dönüştü.

Bu duygu, eğitim ve toplumsallaşma yoluyla kurumlara ve topluma yayıldı; birbirini izleyen hükümetler ve kurumlar bunu zamanla pekiştirdi. Örneğin, yakın zamanda Genelkurmay Başkanı General Asim Munir, Müslümanlar ile Hinduların dinleri, âdetleri ve hedefleri bakımından ayrı kaldığını belirterek bu anlatıya açıkça başvurdu. Pakistan, Hinduların ve Müslümanların birlikte yaşayamayacak ayrı milletler olduğunu savunan İki Millet Teorisi temelinde kurulduğundan, Hindu karşıtı tutumlar Pakistan devletinin ideolojik temellerine derinlemesine yerleşmiş durumda. [25]

Dahası, Hindu karşıtı duygu çoğu zaman Hindistan karşıtı duyguya dönüşüyor, tersi de geçerli. Pakistan'ın ulusal kimliği, kuruluşundan itibaren büyük ölçüde Hindistan'a karşıtlık üzerinden tanımlandı; bu da Hindulara düşmanlığı siyasi anlatısının tekrarlayan bir unsuru haline getirdi. Pakistan ordusu 1947'den bu yana sürekli olarak bu anlatıya yaslandı ve toplum içindeki meşruiyetini güçlendirmek için onu kullandı. Pakistan'daki Hindular, Pakistan'ın başlıca hasmı olarak görülen Hindistan ile ilişkilendirilmenin ek yükünü de taşıyor. Bu da onlara karşı önyargıyı daha da yoğunlaştırıyor ve Hindistan'a karşı radikalleşmeye katkıda bulunan anlatıları pekiştiriyor.

Bu zihniyet, Pakistan Cumhurbaşkanı Asif Ali Zardari'nin yakın tarihli bir açıklamasına da yansıdı. Pakistan'ın Hindu azınlığından söz eden Zardari şunu söyledi: "Biz Müslümanız. Onlar değil. Ama biz, yüzde 3–4'lük bir Hindu nüfusa tahammül eden zihniyette Müslümanlarız. Onlar başka her yerde oldukları kadar özgür, o kadar iyi durumdalar. [26] Onlarla olmaktansa bizimle olmayı tercih ederler." Bu dil önemlidir; çünkü Hinduları Müslümanların "tahammül ettiği" bir nüfus olarak nitelemek, çoğunluğu, azınlığı basitçe eşit vatandaşlar olarak tanıyan değil, onların varlığına izin veren ya da katlanan bir konuma yerleştiriyor.

Ayrıca, birçok eleştirmene göre ordu–molla ittifakı (military–mullah nexus), bazı aşırılıkçı grupların ve din adamlarının Gazve-i Hind'e (Ghazwa-e-Hind) yaptığı atıflar dahil olmak üzere pan-İslamcı anlatıları ayakta tuttu. Bu anlatılar içinde aşırılıkçı gruplar ve ağlar, vaazları ve yayınları aracılığıyla Hindistan'ı başlıca hasım olarak resmediyor; buna Delhi'deki Lal Kale'nin (Lal Qila) tepesine bayraklarını dikme yönündeki sembolik çağrılar da dahil. Bu çerçeveler içinde Hindu karşıtı duygu, dinî kutuplaşmayı pekiştirmek, azınlık topluluklarını marjinalleştirmek ve aşırılıkçı anlatıları sürdürmek için bir araç işlevi görüyor. [27]

Eğitim, İdeolojik Endoktrinasyon ve Nefretin Normalleştirilmesi

Pakistan'ın eğitim sistemi Hindulara karşı nefreti sürdürüyor. Bir çocuk doğduğu ve toplumsallaşma sürecine başladığı andan itibaren, Hinduların ötekileştirilmesine katkıda bulunan anlatılara ve tutumlara maruz kalıyor. Dolayısıyla erken yaştan itibaren sürekli bir ötekileştirme süreci işliyor. Tarih ve diğer ders kitapları, içeriği Hindulara yönelik nefreti tekrar tekrar pekiştirecek biçimde sunuyor.

Örneğin, ders kitaplarından alıntılar—beşinci sınıf Urduca dersinde "Hindu her zaman İslam'ın düşmanı olmuştur" ifadesi ve dördüncü sınıf Sosyal Bilgiler metnindeki "Hinduların dini onlara iyi şeyler öğretmedi" beyanı gibi—bu önyargıyı gösteriyor. [28] Uluslararası hak gözlemcileri bu anlatıları sürekli belgeledi ve devlet müfredatlarının Hindu kültürünü rutin biçimde doğası gereği baskıcı ve düşmanca olarak nasıl çerçevelediğine dikkat çekti. Hinduların defalarca kötücül ve ders verilmesi gereken kişiler olarak göründüğü daha pek çok benzer örnek bulunuyor.

Örneğin, Hindistan'ı istila eden, servetini yağmalayan ve tapınaklarını yıkan tarihî figürler Pakistan'da kahraman olarak kutlanıyor. Muhammed Gûrî, Hindistan'a saldırıp servetini yağmalayan bir kahraman olarak yüceltiliyor. Benzer şekilde, ünlü Somnath Tapınağı'na saldırıp onu yağmalayan Gazneli Mahmud da kahraman olarak kutlanıyor. [29] Böylece Hindistan'da ülkenin servetini yağmalamaktan, kültürel mirasını yok etmekten ve kentlerine saldırmaktan sorumlu istilacılar olarak görülen pek çok kişi Pakistan'da yüceltiliyor. Bu revizyonizm, bölgenin çeşitlilik içeren tarihsel kimliğini sistematik olarak dinî çatışma ikiliğine indirgeyen ve bu tarihî figürlerin siyasi fatihler olarak değil, yalnızca iman savunucuları olarak görünmesini sağlayan modern tarih metinlerine de uzanıyor.

Pakistan ayrıca füzeler dahil bazı silah sistemlerine bu tarihî istilacıların adını verdi. Örneğin stratejik balistik füze cephaneliğinde, sırasıyla Muhammed Gûrî, Gazneli Mahmud ve Ahmed Şah Abdali'yi onurlandırmak üzere özellikle adlandırılmış Ghauri, Ghaznavi ve Abdali serileri yer alıyor; bu da Hindistan'a karşı sürekli bir psikolojik düşmanlığı besliyor. [30] Böyle bir eğitim ortamında çocuklar bu anlatılarla büyüyor ve bu da hoşgörüsüzlüğe ve Hindistan karşıtı duyguya katkıda bulunuyor. Pakistan okul kitapları nesnel biçimde incelendiğinde, bu tür tutumların neden geliştiğini anlamak kolaylaşıyor.

Seva Welfare Trust Pakistan Koordinatörü Rajiv Thakur bu bağlamda şunu söylüyor: "Okullarda nefreti beslediğinizde, bu toplumsal düzeyde nefret yaratmakla sonuçlanır. Böylece bu tür bir zihniyet bütün topluma sirayet eder." [31]

Pakistan'daki karmaşık durum başka bir örnekle de gösterilebilir. TikTok'ta yayımlanan bir videoda, dört ya da beş yaşlarında bir çocuk, Başbakan Imran Khan'a, İslamabad'daki tapınağın inşasına izin vermesi halinde bir Hindu'yu öldüreceği uyarısında bulunuyordu; çünkü bunun görevi olduğuna inanıyordu. Arka planda daha da küçük bir çocuk tezahürat yaparken, baba gülümseyerek kadraja girdi ve oğlunun Pakistanlı Hindulara yönelik tehditlerini tekrarladı. Bu olay, Hindu karşıtı nefretin toplumun bazı kesimlerinde nasıl derinlemesine kök salıp normalleşebildiğini ve aile ile toplumsallaşma yoluyla kuşaklar arasında nasıl aktarıldığını gösteriyor. [32] Baba, böyle bir davranışı caydırmak yerine açıkça pekiştirdi; bu da çocuğun Hindulara karşı nefretin ve hatta şiddetin ahlaken ve dinen meşru olduğuna inanmasına yol açtı. Böyle bir ortamda bu tutumlar erken yaştan itibaren normalleşiyor, onlara itiraz etmek veya onları düzeltmek için çok az alan kalıyor ve hoşgörüsüzlük kuşaklar boyunca sürüyor.

İkinci olarak, birçok eleştirmene göre radikalleşmeyi ve Hindistan karşıtı duyguyu besleyen geniş bir medrese ağı var. İdeolojik endoktrinasyon çoğu kez burada tamamlanıyor. İslami metinlerin seçici yorumları yoluyla bazı aşırılıkçı unsurlar, amaçlarını ilerletmek için şiddeti ve cihadı vaaz ediyor. Pakistan'da yaklaşık 40.000 medrese bulunuyor ve bazı bölgelerde, özellikle güney Pencap ve Hayber Pahtunhva eyaleti genelinde, sayıları devlet okullarını aşıyor. [33]

Bu eleştirmenlere göre dinî öğretiler öğrencileri radikalleştirmek için çarpıtılıyor ve bazı medreseler Hindulara, Hristiyanlara, Yahudilere ve diğer dinî azınlıklara karşı endoktrinasyon merkezleri olarak işliyor. Din adamları da bu süreçte etkili bir rol oynuyor. Duygusal bir dil kullanıyor, şiddeti yüceltiyor ve ahiretteki mükâfatlardan söz ederek takipçilerini nihai mutluluğun orada olduğuna ikna ediyor; bazı aşırılıkçı anlatılarda ise Hindulara yönelik şiddeti dinî bir görev olarak resmediyorlar.

Terörist figürler de bu ortama katkıda bulundu. Örneğin, ABD Dışişleri Bakanlığı'nın Uluslararası Dinî Özgürlük Raporu'na göre, Leşker-i Tayyibe'nin (Lashkar-e-Taiba) kurucusu Hafiz Saeed, Lahor'daki büyük bir mitingde Yahudileri ve Hinduları alenen tehdit etti ve onlara karşı kutsal savaş çağrısında bulundu. [34] Jamaat-ud-Dawa gibi örgütsel ağlar aracılığıyla geniş biçimde yayılan bu tür açıklamalar nefretin normalleşmesine yardımcı oluyor ve pek çok kişinin azınlıklara yönelik ayrımcılığın ahlaken meşru olduğuna inanmasına yol açıyor.

Normalleşmenin kurumlar ve toplumun kendisi üzerinde güçlü bir etkisi var. Hindulara karşı ayrımcılık yapanlar veya şiddet uygulayanlar çoğu kez eylemlerini normal bir davranış olarak görüyor ve yanlış bir şey yaptıklarına inanmıyor. Aksine, eylemlerinin dinî onay ve ahlaki meşruiyet taşıdığını hissediyorlar. Aşırılıkçı din adamlarınca yayılan ve toplumsallaşma yoluyla pekiştirilen bu anlatılar, kendini ayrımcılık ve şiddet olarak gösteriyor. Zamanla bu etkenler bir araya gelerek dışlayıcı, Hindulara yönelik nefreti normalleştiren ve bu tür davranışları toplumsal olarak kabul edilebilir kılan bir toplumsal değer sistemi yaratıyor.

Pakistan'da Hindu Kadın ve Kız Çocuklarının Sistemik Kırılganlığı

Ayrıca Hindular, zorla evlendirme ve din değiştirme yoluyla da sistemik baskıya maruz kalıyor. Bildirildiğine göre pek çok kadın ve kız çocuğu kaçırılma, zorla din değiştirme ve iradeleri dışında evlendirilme ile karşı karşıya kaldı. Kırılgan sosyoekonomik koşulları onları sömürü için kolay hedef haline getiriyor. Bildirilen çok sayıda vaka, genç Hindu kızlarının nasıl kaçırıldığını ve zorla evlendirildiğini; bazılarının aynı zamanda cinsel sömürüye uğradığını gösteriyor.

Pakistan'da her yıl yaklaşık 1.000 Hindu ve Hristiyan kızın kaçırıldığı ve İslam'a geçirildiği bildiriliyor. Birçok vakada cinsel şiddet ve tecavüz, güç ve tahakküm aracı olarak kullanılıyor. [35] Çeşitli uluslararası sivil toplum kuruluşları bu tür vakaları belgeledi ve bu kızların zorla evlendirilmelerine dikkat çekti. Yoksulluk, toplumsal kırılganlık ve dinî önyargı, pek çok Hindu ailenin karşı karşıya olduğu riskleri daha da artırıyor.

Pakistan Ulusal İnsan Hakları Komisyonu (Pakistan National Commission for Human Rights, NCHR) raporuna göre, bu vakalar münferit olaylar değil; faillerin kırılgan durumdaki Hindu kızları, özgür ve bilgilendirilmiş rızaları olmaksızın İslam'ı benimsemeye ve Müslüman erkeklerle evlenmeye zorladığı yinelenen bir örüntünün parçası. Raporda ayrıca, mağdurların çoğunun, yoksulluğun, toplumsal dışlanmanın ve eğitime sınırlı erişimin onları özellikle kırılgan kıldığı Sindh ve güney Pencap'ın kırsal bölgelerinden genç Hindu kızları olduğu belirtiliyor.

Rapor, bu vakaların arkasındaki başlıca etkenlerden biri olarak "ideolojik güdümlü cinsel ayartma"yı (ideologically motivated sexual grooming) tanımlıyor. Failler, yoksulluk, aile istikrarsızlığı veya toplumsal ayrımcılıkla karşı karşıya olan kırılgan kızları, duygusal manipülasyon, sahte koruma vaatleri veya aşk iddialarıyla bilinçli olarak hedef alıyor. [36]

Bu Komisyon, büyüyen "evlilik yoluyla zorla din değiştirme" (forced conversion through marriage, FCM) örüntüsüne ilişkin ciddi kaygılar dile getirdi. Dahası, ebeveynler veya diğer aile üyeleri şikâyette bulunmak için polise başvurduğunda, vakalar çoğu kez kayda alınmıyor. Birçok durumda bu tür din değiştirmeler ve evlilikler toplumun bazı kesimlerince kutlanıyor bile. [37]

Mağdurlar adalet aradığında, kolluk kuvvetleri çoğu kez din değiştirme belgelerine ve nikâhnamelere önemli bir ağırlık veriyor; bu da yetkililerin şüpheli kaçıranları affetmesiyle veya korumasıyla sonuçlanabiliyor. Birçok vakada yetkililer ve diğerleri olayları "aşk evliliği" olarak resmediyor ve faillerin hesap vermekten kurtulmasına imkân tanıyor. [38] Din adamlarının, kızların kaçırılmak veya cinsel saldırıda bulunmakla suçlanan kişilere iade edilmesini destekleyen fetvalar verdiği örnekler de oldu.

Örneğin, Şubat 2023'te 14 yaşındaki Meena Bhatt adlı reşit olmayan Hindu kız çocuğunun Syed Salim Shah, Mukhtiyar Shah, Aziz Rehman ve diğerleri tarafından kaçırıldığı iddia edildi. Yoksul bir işçi olan babası, kaçırma nedeniyle polise İlk Bilgi Raporu (First Information Report, FIR) verdi. Sindh Çocuk Evliliklerini Önleme Yasası (Sindh Child Marriages Restraint Act) 18 yaşın altındakilerin evlenmesini yasakladığından, mahkeme yaş tespiti testi yapılmasına karar verdi. Aile, Meena'nın 1 Ocak 2009'da doğduğunu açıkça gösteren okul kayıtlarını belge olarak sunmasına rağmen, mahkeme ikna olmadı. [39] Mahkemenin atadığı sağlık kurulu, fiziksel belgeleri geçersiz kılarak onun yaşını 17 ile 18 arasında değerlendirdi. Bu gerekçeyle mahkeme, Meena'nın kendisini kaçırdığı iddia edilen kişiye teslim edilmesine hükmetti.

Dinî Aşırılıkçılık ile Feodal Sömürünün Kesişimi

Dahası, bu sorunları ele almak üzere yasa çıkarma girişimlerinde bulunulduğunda, yerel nüfusun bazı kesimleri çoğu kez buna direndi. Örneğin, Pakistan'ın Hindu nüfusunun çoğunun yaşadığı Sindh hükümeti, Azınlıkların Korunması Yasa Tasarısı (Protection of Minorities Bill) aracılığıyla yargı süreci için kılavuz ilkeler getirerek zorla din değiştirmeyi ve zorla evlendirmeyi iki kez yasaklamaya çalıştı. Tasarı, din değiştirme için asgari yaşın 18 olarak belirlenmesini öneriyor ve hukuka uygun yargılama güvencelerini güçlendirmeyi amaçlıyordu.

2016'da tasarı Sindh Meclisi'nde oybirliğiyle kabul edildi. Ancak dinî partiler, din değiştirme için önerilen yaş sınırına itiraz etti ve tasarı valinin onayını alırsa meclisi kuşatmakla tehdit etti. Bunun sonucunda vali tasarıyı yasalaştırmak üzere imzalamayı reddetti.

2019'da hükümet tasarının gözden geçirilmiş bir versiyonunu sundu, ancak dinî partiler bir kez daha protestolar düzenledi. Sindh'de reşit olmayan Hindu kızların zorla din değiştirmesine ilişkin çok sayıda vakayla ilişkilendirilen siyasi ve dinî lider Pir Mian Abdul Khaliq (Mian Mithu) bir oturma eylemine önderlik etti. Kendisi ve destekçileri, kızların zorlanmadığını, Müslüman erkeklere âşık olduktan sonra gönüllü olarak İslam'a geçtiklerini savundu. [40]

Birleşmiş Milletler uzmanlarının belirttiği gibi, "Hristiyan ve Hindu kızlar zorla din değiştirme, kaçırma, insan ticareti, çocuk yaşta, erken ve zorla evlendirme, ev içi kölelik ve cinsel şiddet karşısında özellikle kırılgan olmayı sürdürüyor." [41]

Birleşmiş Milletler uzmanları ayrıca Pakistan makamlarını bu sorunları ele almak için etkili tedbirler almaya güçlü biçimde çağırdı. [42]

"Pakistan makamları, evliliklerin yalnızca evlenecek olan eşlerin özgür ve tam rızasıyla kurulmasını ve evlilik için asgari yaşın, kız çocukları dahil olmak üzere, 18'e yükseltilmesini sağlayacak yasaları çıkarmalı ve titizlikle uygulamalıdır," diyen uzmanlar, "Hristiyan ve Hindu topluluklarına mensup olanlar dahil tüm kadınlara ve kız çocuklarına ayrımcılık yapılmaksızın muamele edilmelidir," diye ekledi.

Pakistan, gayrimüslim kadın ve kız çocuklarını güçlü grupların ve suç unsurlarının sömürüsünden korumaya ilişkin, Medeni ve Siyasi Haklar Uluslararası Sözleşmesi (ICCPR) ve Kadınlara Karşı Her Türlü Ayrımcılığın Önlenmesi Sözleşmesi (CEDAW) gibi antlaşmalar kapsamındaki uluslararası yükümlülüklerine tam olarak uymamakla eleştirildi. [43]

Dahası sorun, dinin azınlıklara karşı bir araç olarak kullanılmasının ötesine geçiyor; toplumun kendi yapısı da azınlıkların ayrımcılığı ve sömürüyü nasıl deneyimlediğini şekillendiriyor. Pakistan derinlemesine feodal bir toplumsal yapıyı korumayı sürdürüyor ve bu sistemle ilişkili değerler, tutumlar ve güç ilişkileri kırılgan toplulukların gördüğü muameleyi belirgin biçimde etkiliyor. Pek çok Hindu, büyük feodal toprak sahiplerinin yanında borç esareti altında çalışan işçiler olarak istihdam ediliyor; toprak sahipleri de onları sıklıkla sömürüyor ve ömürleri boyunca modern köleliği andıran koşullarda tutuyor. Çok sayıda sivil toplum grubu ve sivil toplum kuruluşu bu kişileri kurtarmak için çalıştı. Ancak toplumun derinlemesine yerleşmiş feodal yapısı göz önüne alındığında, yerel güç sahiplerini ikna etmek veya mağdurlar için adalet sağlamak çoğu kez zor oluyor.

Birçok vakada güçlü aktörler topraklarına da zorla el koyuyor ve mağdurlar toprağı geri almak için çok az yasal yola sahip oluyor ya da hiç sahip olmuyor. Pakistan güçlü feodal özellikler taşımayı sürdürüyor ve bu feodal değerler Hindu azınlıklar için ek zorluklar yaratıyor. Bu feodal uygulamalar dinî aşırılıkçılıkla birleştiğinde, dinî azınlıklar için özellikle baskıcı bir ortam doğuruyor.

Örneğin bir aile, "din adamı Naeem, ödenmemiş borç yüzünden sözleşmeli hizmetkârlar olarak yaşayıp çalıştıkları ve içine sıkıştıkları borç esaretinden onları kurtarmayı teklif ettiğinde, ailenin tamamı İslam'a geçmeye karar verdi. Ali aslen, Hinduizmdeki en alt kastlardan biri olan Bheel kastından geliyor," diye anlattı. [44] Bu vaka, özellikle borç esareti ve eşitsiz güç ilişkilerinin derinlemesine yerleşik kaldığı bölgelerde ekonomik kırılganlık ile dinî baskının nasıl kesişebildiğini gösteriyor.

Azınlık Anlatılarını Silaha Dönüştürürken İçerideki Gerçekleri Görmezden Gelmek

Pakistan ayrıca, ülke dışında dinî konuları ilgilendiren olaylar yaşandığında kapsamlı bir propaganda faaliyetine girişiyor. Dinî azınlıklara yönelik muamele ile yurt dışındaki dinî kurumların ve mirasın durumu hakkında sıklıkla yorum yapıyor ve bu anlatıları daha geniş siyasi ve stratejik amaçlarını ilerletmek için kullanıyor. Ancak Pakistan içindeki Hindu kültürel ve dinî mirasının sistematik yıkımını ya da orada yaşanan demografik değişimleri nadiren kabul ediyor.

Dahası, bu tür anlatılar Pakistan içinde radikalleşmeye katkıda bulunabiliyor. Müslümanlara kötü muamele edildiği ya da dinî miraslarının başka ülkelerde, özellikle Hindistan'da tehdit altında olduğu iddiaları, radikal unsurlar tarafından dinî mağduriyetleri ve algılanan dış hasımlara yönelik düşmanlığı pekiştirmek için sıkça kullanılıyor. Pakistanlı liderler, azınlıklarla ilgili meseleleri uluslararası platformlarda defalarca gündeme getirerek bunları daha geniş bir siyasi ve diplomatik anlatının parçası haline getirdi. Aynı zamanda, Pakistan'ın kendi dinî azınlıklarının hakları ve güvenliğine ilişkin süregelen kaygılar büyük ölçüde çözümsüz kalmayı sürdürüyor. [45]

Ayrıca Pakistan, kendi dinî azınlıklarına yönelik muameleye ilişkin iddialar gündeme geldiğinde çoğu kez mağduriyet ve İslamofobi anlatılarına başvuruyor. [46] Bu anlatıları uluslararası platformlarda, özellikle Birleşmiş Milletler ve İslam İşbirliği Teşkilatı (OIC) aracılığıyla, dikkati küresel ölçekte Müslümanların durumuna kaydırmak ve dinî azınlıkları koruma sicili konusundaki eleştirileri savuşturmak için sıklıkla kullandı. [47] Kendini İslamofobiye karşı önde gelen bir savunucu olarak resmederek Pakistan, kendi dinî azınlıklarının karşı karşıya olduğu süregelen sorunları ele alma sorumluluğundan kendini korumaya çalıştı.

Pakistan medyası da mağduriyet anlatılarının ve azınlıklara ilişkin olumsuz algıların şekillenmesinde önemli bir rol oynadı. Seçici habercilik, propaganda ve sürdürülen anlatı inşası yoluyla medyanın bazı kesimleri, dinî önyargıların pekişmesine ve Pakistan toplumunda Hindulara düşmanlığın normalleşmesine katkıda bulundu. Büyük televizyon ağları ve yerel dildeki gazeteler, Pakistan dışındaki dinî anlaşmazlıklara çoğu kez geniş yer ayırırken, ülke içinde azınlık kızlarının kaçırılmasına ve zorla din değiştirmesine görece sınırlı ilgi gösteriyor. Ayrıca bazı eğlence medyası ve vatansever yapımlar, Hindu karakterleri olumsuz kalıplar üzerinden resmederek kuşku ve güvensizlik algılarına katkıda bulundu. Bu tür anlatılar yerel Hindu azınlığı daha da marjinalleştirebiliyor ve Pakistan'ın Hindu vatandaşları ile sınırlarının ötesindeki siyasi gelişmeler arasındaki ayrımı bulanıklaştırabiliyor.

Bazı Pakistanlı liderler zaman zaman azınlıklara kötü muameleyi kabul etmiş olsa da, bunu nadiren anlamlı bir eylem izledi. Örneğin Pakistan Savunma Bakanı Khawaja Asif, Ulusal Meclis kürsüsünden azınlıkların "din adına hedefli şiddet" ile karşılaştığını ve hiçbir dinî azınlığın güvende olmadığını açıkça belirterek bunun küresel bir utanç meselesi olduğunu kabul etti. [48]

Neo-Zimmîliğin Sürekliliği ve Yapısal Reform İhtiyacı

Pakistan, ibadet yerlerine saldırılar veya dinî azınlıkları ilgilendiren meseleler gündeme geldiğinde sıkça diğer ülkeleri eleştiriyor. Başka yerlerdeki dinî azınlıklara yönelik muameleye ilişkin kaygılar meşru olsa da, aynı azınlık koruma ilkesi Pakistan'ın kendi siciline de uygulanmalıdır. Hindu kültürel ve dinî mirasının sistematik yıkımı, dinî azınlıklara yönelik süregelen ayrımcılık ve uluslararası insan hakları örgütlerinin defalarca dile getirdiği kaygılar, Pakistan'ın Hindu azınlığına sağlanan koruma konusunda ciddi sorular doğuruyor.

Müslüman yönetimi altındaki Hristiyan toplulukların tarihsel deneyimleri de dinî azınlıkların zorlamaya, zorla din değiştirmeye, yerinden edilmeye, şiddete ve dinî ve kültürel kurumlarının aşınmasına karşı nasıl kırılgan hale gelebildiğini anlamak için daha geniş bir bağlam sunuyor. Osmanlı devşirme sistemi, Hristiyan erkek çocukların zorla devşirilip din değiştirmesini içerirken, 1915–16 Ermeni Soykırımı sırasında Ermeni kadın ve çocukların zorla din değiştirmesi ve asimilasyonu da bunun somut tarihsel örneklerini oluşturuyor. Bu deneyimler çağdaş Pakistan'daki Hinduların durumuyla birebir aynı değildi, ancak uzun süreli ayrımcılığın, zorlamanın ve diğer baskı biçimlerinin zaman içinde dinî kimliği ve cemaat kurumlarını nasıl zayıflatabildiğini gösteriyor.

Bu makalede sunulan birikimli kanıtlar, bu uzun vadeli örüntülerin; kurumsal ayrımcılık, toplumsal dışlanma ve Pakistan'ın Hindu azınlığının haklarının, kimliğinin ve onurunun aşamalı olarak aşınmasıyla karakterize edilen çağdaş bir neo-zimmîlik biçimi oluşturduğuna işaret ediyor. Pakistan söylemin ötesine geçmeli ve dinine bakılmaksızın tüm vatandaşlara eşit haklar ve eşit koruma sağlayarak, anayasal güvenceleri etkili biçimde uygulayarak, eğitim sistemini nefreti ve hoşgörüsüzlüğü ortadan kaldıracak şekilde reforme ederek, aşırılıkçı anlatıları dağıtarak ve azınlıklarının kültürel ve dinî mirasını koruyarak gerçek yapısal reformlar gerçekleştirmelidir. Bu yapısal sorunlar ele alınmadıkça, dinî azınlıklara yöneltilen radikalleşme ve nefret yalnızca o toplulukları tehlikeye atmayı sürdürmekle kalmayacak, aynı zamanda Pakistan'ın kendi toplumsal uyumu, bölgesel istikrar ve uzun vadeli güvenliği için de giderek büyüyen bir tehdit oluşturacaktır.

Notlar

[1] Bat Ye'or, The Dhimmi: Jews & Christians Under Islam, çev. David Maisel, önsöz Jacques Ellul (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985).

[2] Bat Ye'or, The Decline of Eastern Christianity under Islam: From Jihad to Dhimmitude, Seventh–Twentieth Century, çev. Miriam Kochan ve David Littman (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1996).

[3] Anver M. Emon, Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmis and Others in the Empire of Law (Oxford: Oxford University Press, 2012).

[4] Minority Rights Group International, "Hindus in Pakistan," güncelleme Aralık 2025, https://minorityrights.org/communities/hindus-2/ .

[5] Shahzeb Jillani, "The Search for Jinnah's Vision of Pakistan," BBC News, 11 Eylül 2013, https://www.bbc.com/news/world-asia-24034873 .

[6] Muhammad Ali Jinnah, "Muhammad Ali Jinnah's Presidential Address to the 1st Constituent Assembly of Pakistan (August 11, 1947)," Mahbub ul Haq Research Centre, Lahore University of Management Sciences, 14 Ağustos 2023, https://mhrc.lums.edu.pk/muhammad-ali-jinnahs-presidential-address-to-the-1st-constituent-assembly-of-pakistan-august-11-1947 .

[7] A.g.e.

[8] "Pak Army Ad Reserves Sanitation Jobs for 'Non-Muslims Only,' Sparks Row," Times of India, 1 Eylül 2018, https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/pak-army-ad-reserves-sanitation-jobs-for-non-muslims-only-sparks-row/articleshow/65639476.cms .

[9] Salman Ahmed Shaikh, Making the System of Zakat More Effective and Impactful for Social Protection, Policy Brief PB-2023-XXII-AT (İslamabad: Institute of Policy Studies, 7 Ağustos 2023), https://www.ips.org.pk/wp-content/uploads/2023/08/22-Making-the-System-of-Zakat-more-Effective-and-Impactful.pdf . ( ips.org.pk )

[10] I. A. Rehman, Discrimination against Religious Minorities in Pakistan: An Analysis of Federal and Provincial Laws (All-Party Parliamentary Group for International Freedom of Religion or Belief, 2011), https://appgfreedomofreligionorbelief.org/media/RESEARCH-DOCUMENT-1-discrimination-against-religious-minorities.-Analysis.pdf .

[11] A.g.e.

[12] Zahid Gishkori, "95% of Worship Places Put to Commercial Use: Survey," The Express Tribune, 25 Mart 2014, https://tribune.com.pk/story/686952/95-of-worship-places-put-to-commercial-use-survey .

[13] Kalbe Ali, "Hindus' Holy Sites a Picture of Neglect, Says Commission," Dawn, 8 Şubat 2021, https://www.dawn.com/news/1606143 .

[14] Arjun Kumar, "Multan's Lost Prahladpuri Temple: Tracing Holi's Origins and a City's Hindu Past," Firstpost, 8 Mart 2026, https://www.firstpost.com/opinion/multan-prahladpuri-temple-holi-origins-hindu-heritage-13987317.html .

[15] Harpreet Bajwa, "125-Year-Old Gurdwara Demolished in Pakistan; MEA Condemns Act, Sikh Groups Seek Intervention," The New Indian Express, 2 Temmuz 2026, https://www.newindianexpress.com/world/2026/Jul/02/125-year-old-gurdwara-demolished-in-pakistan-mea-condemns-act-sikh-groups-seek-intervention .

[16] Maria Abi-Habib, "Islamists Block Construction of First Hindu Temple in Islamabad," New York Times, 8 Temmuz 2020, https://www.nytimes.com/2020/07/08/world/asia/hindu-temple-islamabad-islamists-pakistan.html .

[17] Hindistan Hükümeti, İçişleri Bakanlığı, "Pilgrimage to Sri Kartarpur Sahib," erişim 17 Eylül 2026, https://prakashpurb550.mha.gov.in/kpr/ .

[18] Avinash Kateel, "Pakistani Extremists Prevent Lahore from Returning to Original Hindu, Sikh Names," India Today, 26 Mayıs 2026, https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-news-maryam-nawaz-sharif-lahore-land-renaming-extreme-elements-backlash-2917460-2026-05-26 .

[19] Mohammad Hussain Khan, "'Ghotki Attacks on Hindu Community Conspiracy to Foment Communal Unrest,' Probe Finds," Dawn, 28 Eylül 2019, https://www.dawn.com/news/1507673 .

[20] "Pakistan 'Disco Mullah' Faces Blasphemy Probe," Al Jazeera, 4 Aralık 2014, https://www.aljazeera.com/news/2014/12/4/pakistan-disco-mullah-faces-blasphemy-probe .

[21] Mubasher Bukhari ve Asif Shahzad, "Lynching of Sri Lankan Manager by Pakistani Mob Was Anti-Islam, Court Says," Reuters, 19 Nisan 2022, https://www.reuters.com/world/asia-pacific/lynching-sri-lankan-manager-by-pakistani-mob-was-anti-islam-court-2022-04-19/ .

[22] Press Trust of India, "Police Demolish Minarets of Ahmadi Worship Places in Pakistan's Punjab Province," The Hindu, 11 Nisan 2025, https://www.thehindu.com/news/international/police-demolish-minarets-of-ahmadi-worship-places-in-pakistans-punjab-province/article69440706.ece . ( theweek.in )

[23] ABD Dışişleri Bakanlığı, 2019 Report on International Religious Freedom: Pakistan (Washington, DC: U.S. Department of State, 2020).

[24] Rabia Azfar Nizami, "The Plight of Water-Scarce Tharparkar," The Express Tribune, 6 Haziran 2021, https://tribune.com.pk/story/2303833/the-plight-of-water-scarce-tharparkar .

[25] Press Trust of India, "Pak Army Chief Gen Munir Highlights Two-Nation Theory Again," The New Indian Express, 26 Nisan 2025, https://www.newindianexpress.com/world/2025/Apr/26/pak-army-chief-gen-munir-highlights-two-nation-theory-again-2 . ( newindianexpress.com )

[26] "'We Tolerate 4% Hindus': Zardari's Comment Exposes Pakistan's Troubled Minority Record," Firstpost, 14 Ağustos 2026, https://www.firstpost.com/world/we-tolerate-4-hindus-zardaris-comment-exposes-pakistans-troubled-minority-record-14038478.html .

[27] Adil Rasheed, "The Irreligious, Inauthentic Narrative of 'Ghazwa-e-Hind,'" Issue Brief, Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, 18 Ağustos 2023, https://policycommons.net/artifacts/4773131/the-irreligious-inauthentic-narrative-of-ghazwa-e-hind/5609361/ .

[28] U.S. Commission on International Religious Freedom, Teaching Intolerance in Pakistan: Religious Bias in Public School Textbooks (Washington, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom, 2016), https://www.uscirf.gov/publications/teaching-intolerance-pakistan-religious-bias-public-school-textbooks .

[29] NDTV News Desk, "How Gujarat's Somnath Temple Was Attacked and Rebuilt Over Centuries," NDTV, 11 Ocak 2026, https://www.ndtv.com/india-news/how-gujarats-somnath-temple-was-attacked-and-rebuilt-over-centuries-10652527 .

[30] Bhumi Jain, "When Pakistan Names Its Missiles after Invaders of Its Own Land, It's Rewriting History for War," Moneycontrol, 8 Temmuz 2025, https://www.moneycontrol.com/news/opinion/when-pakistan-names-its-missiles-after-invaders-of-its-own-land-it-s-rewriting-history-for-war-13241061.html .

[31] Shiraz Hassan, "Hindu Citizens Looking for Jinnah's Pakistan," Dawn, 26 Ekim 2014, https://www.dawn.com/news/1140459 .

[32] Haroon Khalid, "Putting the Attacks on Islamabad's First Hindu Temple in Context," Al Jazeera, 23 Temmuz 2020, https://www.aljazeera.com/opinions/2020/7/23/putting-the-attacks-on-islamabads-first-hindu-temple-in-context .

[33] Peter Jacob, ed., Quality Education vs. Fanatic Literacy: An Analysis of Textbooks, Curriculum and Policies in Pakistan (Lahor: Centre for Social Justice, 2020), https://csjpak.org/publications/Quality_Education_Vs_Fanatic_Literacy.pdf .

[34] Bill Roggio, "Lashkar-e-Taiba Dominates Anti-US Rally in Lahore," FDD's Long War Journal, 18 Aralık 2011, https://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/lashkar-e-taiba_dominates_anti.php .

[35] Mike Thomson, "Abducted, Shackled and Forced to Marry at 12," BBC News, 10 Mart 2021, https://www.bbc.com/news/stories-56337182 .

[36] Yudhvir Rana, "Forced Conversions, a Growing Threat to Pak's Hindu Girls: Rights Body," Times of India, 11 Temmuz 2026, https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/forced-conversions-a-growing-threat-to-paks-hindu-girls-rights-body/articleshow/132319480.cms .

[37] A.g.e.

[38] Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, "UN Experts Concerned by Forced Conversion through Marriage in Pakistan," Nisan 2026, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/04/un-experts-concerned-forced-conversion-through-marriage-pakistan .

[39] "Minor Hindu Girl Meena Bhatt (14) Declared 'Adult' by Medical Board, Handed Over to Her Abductor: Sindh, Pakistan," Vishwa Hindu Parishad–Thailand, 27 Şubat 2023, https://vhpthailand.org/2023/02/27/minor-hindu-girl-meena-bhatt-14-declared-adult-by-medical-board-handed-over-to-her-abductor-sindh-pakistan/ .

[40] The Newspaper's Staff Reporter, "Sindh Assembly Urged to Reject Forced Conversion Bill," Dawn, 30 Nisan 2019, https://www.dawn.com/news/1479291 .

[41] Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi, "Pakistan: UN Experts Alarmed by Lack of Protection for Minority Girls from Forced Religious Conversions and Forced Marriage," 11 Nisan 2024, https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/pakistan-un-experts-alarmed-lack-protection-minority-girls-forced-religious .

[42] A.g.e.

[43] International Commission of Jurists, Violations of the Right to Freedom of Religion or Belief in Pakistan: A Briefing Paper (Cenevre: International Commission of Jurists, Temmuz 2021), https://www.icj.org/wp-content/uploads/2021/07/Pakistan-FoRB-Advocacy-Analysis-biref-2021-ENG.pdf .

[44] Maria Abi-Habib ve Zia ur-Rehman, "Poor and Desperate, Pakistani Hindus Accept Islam to Get By," New York Times, 4 Ağustos 2020, https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/asia/pakistan-hindu-conversion.html .

[45] Stephanie Kramer, "Population Growth and Religious Composition," Religious Composition of India içinde, Pew Research Center, 21 Eylül 2021, https://www.pewresearch.org/religion/2021/09/21/population-growth-and-religious-composition/ .

[46] Kashif Imran, "At UN, Pakistan Urges Resolute Global Action against Rising Islamophobia," Arab News Pakistan, 19 Haziran 2026, https://www.arabnews.pk/pakistan/at-un-pakistan-urges-resolute-global-action-against-rising-islamophobia-2647781 .

[47] Ashali Varma, "Pakistan's Religious Card Will Implode It," Times of India, 27 Ekim 2021, https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/no-free-lunch/pakistans-religious-card-will-implode-it/ .

[48] Genocide Watch, "Pakistan Minister Admits Minorities Face Persistent Violence," 19 Eylül 2024, güncelleme 23 Eylül 2024, https://www.genocidewatch.com/single-post/pakistan-defence-minister-admits-minorities-hindus-sikhs-smaller-muslim-sects-face-persistent .

Kaynakça

Abi-Habib, Maria. "Islamists Block Construction of First Hindu Temple in Islamabad." New York Times, 8 Temmuz 2020. https://www.nytimes.com/2020/07/08/world/asia/hindu-temple-islamabad-islamists-pakistan.html .

Abi-Habib, Maria ve Zia ur-Rehman. "Poor and Desperate, Pakistani Hindus Accept Islam to Get By." New York Times, 4 Ağustos 2020. https://www.nytimes.com/2020/08/04/world/asia/pakistan-hindu-conversion.html .

Ali, Kalbe. "Hindus' Holy Sites a Picture of Neglect, Says Commission." Dawn, 8 Şubat 2021. https://www.dawn.com/news/1606143 .

Bajwa, Harpreet. "125-Year-Old Gurdwara Demolished in Pakistan; MEA Condemns Act, Sikh Groups Seek Intervention." The New Indian Express, 2 Temmuz 2026. https://www.newindianexpress.com/world/2026/Jul/02/125-year-old-gurdwara-demolished-in-pakistan-mea-condemns-act-sikh-groups-seek-intervention .

Bukhari, Mubasher ve Asif Shahzad. "Lynching of Sri Lankan Manager by Pakistani Mob Was Anti-Islam, Court Says." Reuters, 19 Nisan 2022. https://www.reuters.com/world/asia-pacific/lynching-sri-lankan-manager-by-pakistani-mob-was-anti-islam-court-2022-04-19/ .

Gishkori, Zahid. "95% of Worship Places Put to Commercial Use: Survey." The Express Tribune, 25 Mart 2014. https://tribune.com.pk/story/686952/95-of-worship-places-put-to-commercial-use-survey .

Hindistan Hükümeti, İçişleri Bakanlığı. "Pilgrimage to Sri Kartarpur Sahib." Erişim 17 Eylül 2026. https://prakashpurb550.mha.gov.in/kpr/ .

Hassan, Shiraz. "Hindu Citizens Looking for Jinnah's Pakistan." Dawn, 26 Ekim 2014. https://www.dawn.com/news/1140459 .

Imran, Kashif. "At UN, Pakistan Urges Resolute Global Action against Rising Islamophobia." Arab News Pakistan, 19 Haziran 2026. https://www.arabnews.pk/pakistan/at-un-pakistan-urges-resolute-global-action-against-rising-islamophobia-2647781 .

International Commission of Jurists. Violations of the Right to Freedom of Religion or Belief in Pakistan: A Briefing Paper. Cenevre: International Commission of Jurists, Temmuz 2021. https://www.icj.org/wp-content/uploads/2021/07/Pakistan-FoRB-Advocacy-Analysis-biref-2021-ENG.pdf .

Jacob, Peter, ed. Quality Education vs. Fanatic Literacy: An Analysis of Textbooks, Curriculum and Policies in Pakistan. Lahor: Centre for Social Justice, 2020. https://csjpak.org/publications/Quality_Education_Vs_Fanatic_Literacy.pdf .

Jain, Bhumi. "When Pakistan Names Its Missiles after Invaders of Its Own Land, It's Rewriting History for War." Moneycontrol, 8 Temmuz 2025. https://www.moneycontrol.com/news/opinion/when-pakistan-names-its-missiles-after-invaders-of-its-own-land-it-s-rewriting-history-for-war-13241061.html .

Jillani, Shahzeb. "The Search for Jinnah's Vision of Pakistan." BBC News, 11 Eylül 2013. https://www.bbc.com/news/world-asia-24034873 .

Jinnah, Muhammad Ali. "Muhammad Ali Jinnah's Presidential Address to the 1st Constituent Assembly of Pakistan (August 11, 1947)." Mahbub ul Haq Research Centre, Lahore University of Management Sciences. 14 Ağustos 2023. https://mhrc.lums.edu.pk/muhammad-ali-jinnahs-presidential-address-to-the-1st-constituent-assembly-of-pakistan-august-11-1947 .

Kateel, Avinash. "Pakistani Extremists Prevent Lahore from Returning to Original Hindu, Sikh Names." India Today, 26 Mayıs 2026. https://www.indiatoday.in/world/story/pakistan-news-maryam-nawaz-sharif-lahore-land-renaming-extreme-elements-backlash-2917460-2026-05-26 .

Khalid, Haroon. "Putting the Attacks on Islamabad's First Hindu Temple in Context." Al Jazeera, 23 Temmuz 2020. https://www.aljazeera.com/opinions/2020/7/23/putting-the-attacks-on-islamabads-first-hindu-temple-in-context .

Khan, Mohammad Hussain. "'Ghotki Attacks on Hindu Community Conspiracy to Foment Communal Unrest,' Probe Finds." Dawn, 28 Eylül 2019. https://www.dawn.com/news/1507673 .

Kramer, Stephanie. "Population Growth and Religious Composition." Religious Composition of India içinde. Pew Research Center, 21 Eylül 2021. https://www.pewresearch.org/religion/2021/09/21/population-growth-and-religious-composition/ .

Kumar, Arjun. "Multan's Lost Prahladpuri Temple: Tracing Holi's Origins and a City's Hindu Past." Firstpost, 8 Mart 2026. https://www.firstpost.com/opinion/multan-prahladpuri-temple-holi-origins-hindu-heritage-13987317.html .

Minority Rights Group International. "Hindus in Pakistan." Güncelleme Aralık 2025. https://minorityrights.org/communities/hindus-2/ .

"Minor Hindu Girl Meena Bhatt (14) Declared 'Adult' by Medical Board, Handed Over to Her Abductor: Sindh, Pakistan." Vishwa Hindu Parishad–Thailand, 27 Şubat 2023. https://vhpthailand.org/2023/02/27/minor-hindu-girl-meena-bhatt-14-declared-adult-by-medical-board-handed-over-to-her-abductor-sindh-pakistan/ .

NDTV News Desk. "How Gujarat's Somnath Temple Was Attacked and Rebuilt Over Centuries." NDTV, 11 Ocak 2026. https://www.ndtv.com/india-news/how-gujarats-somnath-temple-was-attacked-and-rebuilt-over-centuries-10652527 .

Nizami, Rabia Azfar. "The Plight of Water-Scarce Tharparkar." The Express Tribune, 6 Haziran 2021. https://tribune.com.pk/story/2303833/the-plight-of-water-scarce-tharparkar .

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi. "Pakistan: UN Experts Alarmed by Lack of Protection for Minority Girls from Forced Religious Conversions and Forced Marriage." 11 Nisan 2024. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2024/04/pakistan-un-experts-alarmed-lack-protection-minority-girls-forced-religious .

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Ofisi. "UN Experts Concerned by Forced Conversion through Marriage in Pakistan." Nisan 2026. https://www.ohchr.org/en/press-releases/2026/04/un-experts-concerned-forced-conversion-through-marriage-pakistan .

"Pak Army Ad Reserves Sanitation Jobs for 'Non-Muslims Only,' Sparks Row." Times of India, 1 Eylül 2018. https://timesofindia.indiatimes.com/world/pakistan/pak-army-ad-reserves-sanitation-jobs-for-non-muslims-only-sparks-row/articleshow/65639476.cms .

"Pakistan 'Disco Mullah' Faces Blasphemy Probe." Al Jazeera, 4 Aralık 2014. https://www.aljazeera.com/news/2014/12/4/pakistan-disco-mullah-faces-blasphemy-probe .

Press Trust of India. "Pak Army Chief Gen Munir Highlights Two-Nation Theory Again." The New Indian Express, 26 Nisan 2025. https://www.newindianexpress.com/world/2025/Apr/26/pak-army-chief-gen-munir-highlights-two-nation-theory-again-2 .

Press Trust of India. "Police Demolish Minarets of Ahmadi Worship Places in Pakistan's Punjab Province." The Hindu, 11 Nisan 2025. https://www.thehindu.com/news/international/police-demolish-minarets-of-ahmadi-worship-places-in-pakistans-punjab-province/article69440706.ece .

Rana, Yudhvir. "Forced Conversions, a Growing Threat to Pak's Hindu Girls: Rights Body." Times of India, 11 Temmuz 2026. https://timesofindia.indiatimes.com/city/chandigarh/forced-conversions-a-growing-threat-to-paks-hindu-girls-rights-body/articleshow/132319480.cms .

Rasheed, Adil. "The Irreligious, Inauthentic Narrative of 'Ghazwa-e-Hind.'" Issue Brief. Manohar Parrikar Institute for Defence Studies and Analyses, 18 Ağustos 2023. https://policycommons.net/artifacts/4773131/the-irreligious-inauthentic-narrative-of-ghazwa-e-hind/5609361/ .

Rehman, I. A. Discrimination against Religious Minorities in Pakistan: An Analysis of Federal and Provincial Laws. All-Party Parliamentary Group for International Freedom of Religion or Belief, 2011. https://appgfreedomofreligionorbelief.org/media/RESEARCH-DOCUMENT-1-discrimination-against-religious-minorities.-Analysis.pdf .

Roggio, Bill. "Lashkar-e-Taiba Dominates Anti-US Rally in Lahore." FDD's Long War Journal, 18 Aralık 2011. https://www.longwarjournal.org/archives/2011/12/lashkar-e-taiba_dominates_anti.php .

Shaikh, Salman Ahmed. Making the System of Zakat More Effective and Impactful for Social Protection. Policy Brief PB-2023-XXII-AT. İslamabad: Institute of Policy Studies, 7 Ağustos 2023. https://www.ips.org.pk/wp-content/uploads/2023/08/22-Making-the-System-of-Zakat-more-Effective-and-Impactful.pdf .

The Newspaper's Staff Reporter. "Sindh Assembly Urged to Reject Forced Conversion Bill." Dawn, 30 Nisan 2019. https://www.dawn.com/news/1479291 .

Thomson, Mike. "Abducted, Shackled and Forced to Marry at 12." BBC News, 10 Mart 2021. https://www.bbc.com/news/stories-56337182 .

U.S. Commission on International Religious Freedom. Teaching Intolerance in Pakistan: Religious Bias in Public School Textbooks. Washington, DC: U.S. Commission on International Religious Freedom, 2016. https://www.uscirf.gov/publications/teaching-intolerance-pakistan-religious-bias-public-school-textbooks .

ABD Dışişleri Bakanlığı. 2019 Report on International Religious Freedom: Pakistan. Washington, DC: U.S. Department of State, 2020. https://www.state.gov/reports/2019-report-on-international-religious-freedom/pakistan .

Varma, Ashali. "Pakistan's Religious Card Will Implode It." Times of India, 27 Ekim 2021. https://timesofindia.indiatimes.com/blogs/no-free-lunch/pakistans-religious-card-will-implode-it/ .

"'We Tolerate 4% Hindus': Zardari's Comment Exposes Pakistan's Troubled Minority Record." Firstpost, 14 Ağustos 2026. https://www.firstpost.com/world/we-tolerate-4-hindus-zardaris-comment-exposes-pakistans-troubled-minority-record-14038478.html .

Ye'or, Bat. The Decline of Eastern Christianity under Islam: From Jihad to Dhimmitude, Seventh–Twentieth Century. Çeviren Miriam Kochan ve David Littman. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1996.

Ye'or, Bat. The Dhimmi: Jews & Christians Under Islam. Çeviren David Maisel. Önsöz Jacques Ellul. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985.