Bir Ulusun Susuzluğu

Bu rapor, İran’ın su krizini analiz ediyor ve krizin, ülkeyi devletin çöküşüne doğru iten zincirleme sistemik kırılmaların başlıca itici gücü olduğu sonucuna varıyor. Kriz bir doğal afet değil, siyasi olarak kurgulanmış bir felaket; onlarca yıllık kötü yönetimin, yolsuzluğun ve hatalı ideolojinin doğrudan sonucu. Başlıca sorumluluk İran rejimine ve onun güvenlik-ekonomi aygıtına, özellikle de İslam Devrim Muhafızları Ordusu’na (IRGC) ait. Bunu, diğer kurak ülkelerin sürdürülebilir su yönetimi stratejilerini başarıyla uyguladığı bir bölgede rejimin uyum sağlamakta sergilediği derin başarısızlık ve 3.000 yıllık ulusal su idaresi mirasını sistematik biçimde yok etmesi ortaya koyuyor.

Temel durum, ulusal su talebinin yenilenebilir arzı katbekat aştığı kalıcı, yapısal bir açık anlamına gelen bir “su iflası”. Bu tablo, tüm kritik altyapıda domino etkisi yaratmış durumda. Ülkenin suyunun yüzde 90’ından fazlasını tüketen tarım sektörü çöküyor ve yaygın gıda güvensizliğine yol açıyor. Su-enerji ilişkisinin kopması hidroelektriği felç ederek ekonomiyi durma noktasına getiren bir “elektrik kesintisi devleti” doğurdu. Sorumsuz yeraltı suyu “madenciliği” geri döndürülemez zemin çökmesini tetikleyerek akiferleri yok etti ve altyapıyı alttan paramparça etti.

Bu birincil başarısızlık, tüm kritik altyapı genelinde bir domino etkisi tetiklemiştir:

• Tarımsal Çöküş: Ülkenin suyunun sürdürülemez biçimde yüzde 92’sini tüketen tarım sektörü yerle bir oldu; 1,3 milyon çiftçiyi işsiz bıraktı ve on yıl içinde 40 milyona varan insanı akut gıda güvensizliği riskiyle karşı karşıya bıraktı.
• Enerji Şebekesi Çöküşü: Kritik düzeyde düşük baraj seviyeleri 12.500 megavatın üzerinde hidroelektrik kapasiteyi felç etti, öngörülen 25.000 megavatlık ulusal elektrik açığı yarattı ve ülke çapında kronik kesintileri zorunlu kıldı.
• Kentsel ve Ulaşım Çürümesi: Şehirler batıyor; yaşlanan borular arıtılmış suyun yüzde 30’una varan kısmını kaybediyor ve havalimanları ile demiryolları gibi kilit ulaşım altyapıları zemin çökmesi nedeniyle onarılamaz hasarla karşı karşıya.

2025 yazı ve sonbaharı boyunca, ulusal elektrik şebekesinde felaket boyutunda bir çöküşe işaret eden kanıtlar ortaya çıktı; kesin istihbarat Tahran’ın rezervuar sisteminin hidrolojik çöküşünü doğrularken, başkentin taşınması gerektiğine dair cumhurbaşkanlığı düzeyindeki itiraf da krizin kronik bir durumdan akut, nihai bir evreye geçtiğini teyit ediyor. Büyük şehirlerde bir “Sıfır Gün” olayına kalan süre yıllardan aylara indi; rejimin bütünüyle çökmesi ve parçalanması olasılığı arttı.

Bu çöküşün insani bedelinin muazzam olacağı öngörülüyor. Önümüzdeki on yıla ilişkin orta senaryo tahminleri; sıcaktan, yetersiz beslenmeden ve hastalıktan kaynaklanan 1,35 milyon fazladan ölümü ve 18 milyona varan ülke içi “su mültecisi”nin kitlesel yerinden edilmesini öngörüyor; bölgeyi derinden istikrarsızlaştıracak şekilde 3,5 milyon kişilik sınır ötesi bir çıkış potansiyeli de bulunuyor.

Mevcut rejim, hayatta kalışı krizden kâr eden yozlaşmış ekonomik modelle iç içe geçtiği için, gerekli reformları hayata geçirmekten yapısal olarak aciz.

Bu yakın insani felaketten kaçınmanın tek uygulanabilir yolu, yeni ve şeffaf bir hükümetin küresel toplulukla ortaklık kurmasını mümkün kılacak köklü bir siyasi geçiş. Bu raporun stratejisinin çekirdeği, su kurtarma stratejilerinde dünyanın önde gelen uzmanlarından oluşacak operasyonel bir yapı olarak Uluslararası Su Kurtarma Konsorsiyumu’nun derhal kurulması. Bu plan, uluslararası ortaklara biçilen somut rollerle aşamalı bir strateji ortaya koyuyor: teknoloji ve yönetişim için İsrail; veri ve tahsis için Avustralya; kentsel dayanıklılık ve fiyatlandırma için Singapur; yerel su yönetimi için Hollanda; finansman için Suudi Arabistan ve Körfez İşbirliği Konseyi (GCC).

İnsan Eliyle Yaratılmış Bir Krizin Anatomisi:

“Su İflası”nı Mühendislikle Üretmek: Bir Kötü Yönetim Mirası

İran’ın içinde bulunduğu tablonun özü, ulusal talebin doğal ve yenilenebilir arzı aştığı yapısal bir ödeme aczini anlatan kalıcı bir “su iflası” hali. Bu, atlatılabilecek döngüsel bir kuraklık değil; onlarca yıllık felaket niteliğindeki politika tercihleriyle kurgulanmış nihai bir durum. Bu teşhisi destekleyen veriler tartışmaya yer bırakmıyor. İran’ın kişi başına yenilenebilir iç tatlı su kaynakları 1961’de istikrarlı biçimde yıllık 5.845 metreküp (~206.000 fit küp) düzeyindeyken 2019’da yalnızca 1.484’e geriledi; ülkeyi 1.700’lük uluslararası su stresi eşiğinin altına, 1.000’lik mutlak kıtlık çizgisine doğru itti. Ülke artık yenilenebilir su kaynaklarının yıllık yüzde 100’ünden fazlasını çekiyor; mevcut talebi karşılamak için sınırlı su mirasını fiilen madencilik yapar gibi tüketiyor.

Bu iflas, belirli ve kasıtlı politika hatalarının sonucu. Bunun merkezinde rejimin

“direniş ekonomisi” ve tarımsal kendi kendine yeterlilik yönündeki ideolojik bağlılığı yer alıyor. Ülkeyi dış baskılardan yalıtmayı amaçlayan bu doktrin, sulamada kullanılan suyun yüzde 70’e varan kısmının ürüne fayda sağlamadan kaybedildiği, belirgin biçimde verimsiz bir tarım sektörü eliyle ülke suyunun yüzde 90’ından fazlasının sürdürülemez biçimde tüketilmesine yol açtı. Bu politika, hükümetin 2010’da daha önce kaçak olan yaklaşık 30.000 yeraltı suyu kuyusunu yasallaştırma kararı gibi popülist adımlarla da ağırlaştı; bu hamle akiferlerin tükenmesini doğrudan hızlandırdı.

Su yönetimine ilişkin kurumsal çerçeve felç olmuş durumda. Enerji Bakanlığı ve Tarım Bakanlığı dahil birçok bakanlık ve kuruluşun sorumlulukları örtüşüyor ve çoğu zaman birbiriyle çelişiyor; tutarlı bir ulusal stratejiyi uygulatabilecek yetkiye sahip tek bir otorite bulunmuyor. Bu modern başarısızlık, İran’ın gelişmiş su yönetimine dayanan tarihsel mirasıyla keskin bir tezat oluşturuyor.

Yaklaşık 3.000 yıl boyunca Pers uygarlığı, kurak iklim koşullarında kanatlar (qanat) sayesinde ayakta kaldı; bunlar su tablasına ulaşan ve suyu yerçekimiyle onlarca kilometre boyunca taşıyan, elle kazılmış yeraltı su kemerleri. UNESCO tarafından da tanınan bu teknoloji, İran çöllerinin kalbinde kalıcı yerleşimlerin kurulmasına ve tarımın gelişmesine imkân vererek sürdürülebilir su kullanımına dair derin, tarihsel bir kavrayışı ortaya koydu. Kanat sistemi şuna tanıklık ediyor:

İran ikliminin her zaman kurak olduğuna ve halkın bu ekolojik sınırlar içinde yaşamanın yollarını geliştirdiği gerçeğine. Dolayısıyla mevcut kriz coğrafyanın değil, yönetişimin başarısızlığı.

Modern rejim bu mirası yalnızca terk etmekle kalmadı, fiilen yok etti; modern, mekanize kuyular su tablasını kanatların kadim kanallarının altına indirdikçe İran’ın 70.000 kanatının en az yarısının son 50 yılda tahrip olduğu tahmin ediliyor. Ulusal bir mirasın bu şekilde yok edilmesi, rejimin kaynak koruma geleneğiyle keskin kopuşunu ve bunun yerine kısa görüşlü, yıkıcı bir kaynak çıkarma modelini ikame etmesini simgeliyor.

Devredeki iklimsel etkenler, kök neden değil; güçlü bir “kriz hızlandırıcısı”. Uzun vadeli tarihsel iklim verileri, İran’ın orta ve güney kesimlerinin her zaman belirgin uç değerlerle birlikte kurak iklime sahip olduğunu doğruluyor. Doğruysa, yıllık ortalama sıcaklıkta 2,6° ile 5,2° arasında bir artış ve ortalama yağışta yüzde 35’lik olası bir azalma öngörüleri, topyekûn çöküşe kalan süreyi kısaltacak. Ancak Hazar Denizi yakınındaki Reşt çevresi gibi bazı kuzey bölgelerinde son yıllarda istikrarlı, hatta hafif pozitif yağış eğilimleri görüldü; bu da ulusal ölçekte kötü yönetim stratejisinin ele almayı başaramadığı bölgesel karmaşıklıkları vurguluyor.

Kıtlıkları sürekli iklim değişikliği ve uluslararası yaptırımlara bağlayan rejim anlatısı, kasıtlı bir siyasi dikkat saptırma. Bu, kendi politikalarının ve bu gereksiz felaketten kâr sağlayan yozlaşmış kurumların birincil sorumluluğunu perdelemek üzere tasarlanmış stratejik bir iletişim aracı.

Çöküşün Ekonomi Politiği: “Su Mafyası” ve IRGC

İran’ın su yönetimindeki kötü idarenin merkezinde, gazetecilerin, bilim insanlarının ve aktivistlerin “su mafyası” adını verdiği güçlü ve siyasi bağlantılı bir ağ bulunuyor. Hükümet yetkilileri, danışman mühendisler ve etkili müteahhitlerden oluşan bu şeffaflıktan uzak ittifak, ekolojik açıdan tahripkâr mega projelerin teşvikiyle palazlanıyor; “kalkınma” kisvesi altında denetimsiz baraj inşaatını ve savurgan havzalar arası su transferlerini, asgari gözetimle dayatıyor.

Bu ağın merkezindeki aktör İslam Devrim Muhafızları Ordusu’dur (IRGC). IRGC, devasa inşaat konglomeratı Hatemü’l-Enbiya (Khatam al-Anbiya) üzerinden İran’ın su altyapısı sektöründe neredeyse tekel kurdu; barajlar ve su yönlendirme tünelleri için kârlı, çoğu zaman rekabete kapalı devlet sözleşmeleri aldı. Bu projeler IRGC için kritik bir gelir kaynağı, siyasi himaye mekanizması ve toplumsal denetim aracı işlevi görüyor. Böylece ulusal güvenlikten sorumlu yapı, ülkenin kırılganlığını artıran faaliyetlerden aynı anda kâr eder hale geliyor ve temel bir çıkar çatışması doğuyor. Dolayısıyla kriz, düzeltilmesi gereken basit bir politika hatası değil; rejimin en güçlü sertlik yanlısı fraksiyonu için başarılı ve son derece kârlı bir iş modeli.

Hûzistan eyaletinde Karun Nehri üzerindeki Gotvand Barajı, bu sistemin işleyişine dair en ağır suçlamadır.

IRGC bağlantılı firmalarca inşa edilen baraj, jeologların bunun tuzlu bir felakete yol açacağına dair açık uyarılarına rağmen devasa bir tuz kubbesi olan Gaçsaran tuz oluşumunun doğrudan üzerine yapıldı. Öngörülebilir sonuç, insan eliyle yaratılmış bir çevre felaketi oldu. Barajın rezervuarı kalıcı bir “tuzlu su fabrikası”na dönüştü; tuz kubbesini sürekli çözerek Karun Nehri’nin tuzluluğunu tahminen yüzde 35 artırdı. Bu aşırı tuzlu su aşağı havzaya akarak tarım arazilerini zehirliyor, tahminen 400.000 hurma ağacını yok ediyor ve İran’ın en önemli nehir sisteminde milyonlarca kişi için suyu içme ya da sulamada kullanılamaz hale getiriyor. Başlangıçta 1,5 milyar dolar olarak bütçelenen proje, hiçbir kamusal hesap verebilirlik olmaksızın 3,3 milyar dolara çıktı; bilimsel açıdan temelsiz ve mali bakımdan şeffaf olmayan projelerin küçük bir seçkin zümrenin yararı için nasıl dayatıldığını gösterdi.

Bu dinamik, sapkın bir geri besleme döngüsü yaratıyor. IRGC ve ağı, felaket niteliğindeki projelerle krizi yaratmaktan fayda sağlıyor; ardından kendilerini “çözümün” tek tedarikçisi olarak konumlandırıyor. Bu “çözümler” tipik olarak büyük ölçekli deniz suyu arıtma ve yeni su transferleri gibi daha gösterişli, daha pahalı ve ekolojik açıdan daha tahripkâr planlar. Böylece su mafyasının kasasına devlet fonlarının kesintisiz akışı güvence altına alınıyor; onların gücü pekişirken ülkenin çevresel çöküşü hızlanıyor. Bu iş modeli, Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan’ın başkentin Tahran’dan taşınması gerektiğini açıkladığı Ekim 2025’te mantıksal sonucuna ulaştı. Onlarca yıl sürecek, 77-100 milyar dolarlık bu mega proje önerisi, acil bir olağanüstü duruma yönelik ciddi bir çözüm değil; su mafyasının yozlaşmış mantığının nihai tezahürü: öyle derin bir kriz kurgula ki tek “çözüm” ülke tarihinin en büyük ve en kârlı inşaat projesi olsun; üstelik IRGC’nin Hatemü’l-Enbiya (Khatam al-Anbiya) şirketinin hayata geçirmek için eşsiz konumda olduğu bir proje.

Domino Etkisi: Zincirleme Sistemik Çöküşler

İran’ın su iflası, yıkıcı bir zincirleme reaksiyonun asli tetikleyicisi; etkileri ülkenin kritik altyapısının temellerini aşındıran bir hidrolojik felaket. Suyun yönetilememesi; elektrik şebekesini felç eden, ulaşım ağlarını parçalayan, kentsel hizmetleri durma noktasına getiren ve ekonomiyi boğan ikincil ve üçüncül krizlerden oluşan bir zincir üretti. Her bir arıza diğerlerini büyütüyor; İran devletini işlevsel çöküşe doğru iten, kendi kendini besleyen bir aşağı yönlü sarmal yaratıyor.

Tarımsal Çöküş ve Gıda Güvensizliğinin Başlangıcı

Tarım sektörü, İran’ın su iflasının ilk ve en büyük mağduru. Suyu verimsiz kullanması, hem krizin başlıca nedeni hem de kendi çöküşünün sebebi. Ülkenin mevcut suyunun yüzde 90’ından fazlasını, sulamada kullanılan suyun yalnızca yüzde 30-37’si fiilen ürüne fayda sağlayacak kadar verimsiz biçimde tüketen bu yaklaşım, kurak bir ülkede başarısızlığa mahkûm olacak şekilde kurgulanmıştı.

Bu kusurlu modelin sonuçları artık nihai bir nitelik kazanıyor. Ekonometrik çalışmalar, kıtlık ile üretim arasında doğrudan bir ilişki ortaya koyuyor: su kıtlığındaki her yüzde 1’lik artış için, tarımsal üretimde buna karşılık gelen yüzde 0,404’lük

bir düşüş öngörülüyor. İnsani bedel, kaybedilen geçim kaynakları ve açlıkla ölçülüyor. Sektör, hızlanan bir tempoyla istihdam kaybediyor. Yalnızca 2015-2022 arasında, tahminen 1,3 milyon kişi—tüm İranlı çiftçilerin dörtte biri—tırmanan su kıtlığının doğrudan sonucu olarak işini kaybetti.

Yurtiçi üretimdeki bu gerileme, azgın enflasyonla birleşince milyonlarca insanı aç bıraktı. Kırsal hanelerin yüzde 29’undan fazlası zaten gıda güvensizliğine yatkın olarak sınıflandırılmıştı ve Dünya Gıda Programı (WFP) ülkede hayat kurtarıcı yardım sağlıyor. Bu gidişat, akut yetersiz beslenmenin yaygınlaştığı ve özellikle Güney Horasan ile Sistan-Belucistan gibi kuraklıktan etkilenen eyaletlerde yerel kıtlık koşullarının yüksek olasılıkla ortaya çıkacağı, tam teşekküllü bir halk sağlığı acil durumuna işaret ediyor. 2025 yazındaki gelişmeler, bu zincirleme etkinin çarpıcı bir doğrulamasını sundu. Kendisi de su krizinin ürünü olan enerji şebekesi arızası tarım sektörüne geri tepti. Ülke genelinde çiftçiler, sulama kuyularında günde beş saate varan elektrik kesintileri bildirdi. Kirman eyaletinde yetkililer, kesintilerin bölgedeki meyve bahçelerinin yüzde 60’ına zarar verdiğini ve hurma üretiminde 21.000 tonluk bir düşüşe katkıda bulunduğunu aktardı; bu da su krizinin nasıl bir enerji krizini tetiklediğini, onun da gıda güvenliği acil durumunu nasıl ağırlaştırdığını eşzamanlı biçimde gösterdi.

“Elektrik Kesintisi Devleti”: Su-Enerji Bağlantısının Çöküşü

Çöküşün ikinci büyük halkası, su kriziyle ayrılmaz biçimde bağlantılı ulusal enerji şebekesinin çökmesi. İran’ın elektrik arzı, yaklaşık 12.500 megavat (MW) kurulu hidroelektrik kapasitesine dayanıyor. Baraj rezervuarları tarihî düşük seviyelere inerken—Tahran’a su sağlayan beş baraj kapasitelerinin yalnızca yüzde 15’ini tutuyordu ve hayati önemdeki Lar Barajı 2025’in başında yüzde 1 düzeyindeydi—ülkenin hidroelektrik üretme kapasitesi felç oldu.

Bu durum bir kısır döngü, bir “ölüm sarmalı” yaratıyor. Su yokluğu hidroelektrik üretimini felç ediyor;

ortaya çıkan kesintiler de şebeke suyunu ileten elektrikli pompaları ve atık su arıtma tesislerini devre dışı bırakarak su ve sanitasyon krizini doğrudan ağırlaştırıyor. Bu teorik model, 2025’teki “Çöküş Yazı” sırasında bütünüyle gerçeğe dönüştü. Çoğu zaman günde iki ila dört saat süren yaygın, programlı elektrik kesintileri büyük şehirlerde hayatın parçası haline geldi. Ulusal elektrik açığı öngörülen 25.000 MW düzeyine sıçradı.

Şebeke üzerindeki baskı o denli ağırlaştı ki, yetkililer talebi azaltmak için ülke genelinde kamu dairelerinin ve bankaların kapatılmasını emretmek zorunda kaldı. Çarpıcı bir itirafta bulunan Enerji Bakanı Abbas Ali-Abadi, ülkenin termik santral kapasitesinin 15.000 MW’tan fazlasının “yıpranmış” olduğunu ve onlarca yıllık ihmal nedeniyle faydalı ömrünü doldurduğunu doğruladı.

İran halkı açısından sonuç, bir “elektrik kesintisi devleti”nin ortaya çıkması. Bu kesintiler sanayi ve ticaret sektörlerinden geriye kalanı felç ediyor, temel kamu altyapısını devre dışı bırakıyor ve aşırı sıcakla birleşerek ölümcül

bir bileşim yaratıyor. Sıcak hava dalgaları sırasında klima ya da vantilatör çalıştıramamak, nüfusun yaşamı tehdit eden sıcaklıklara karşı son savunma hattını ortadan kaldırıyor.

Ekonomik açıdan, İran Ticaret Odası kesintilerden kaynaklanan günlük kayıpların yaklaşık 18 trilyon tümene ulaştığını tahmin etti; çelik ve çimento gibi kilit sanayiler yüzde 50’ye varan üretim kesintileriyle karşı karşıya kaldı. Yaz boyunca 80.000’den fazla sanayi işçisi ücretsiz izne çıkarıldı; bu da zaten kırılgan olan toplumsal dokuya yeni bir oynaklık enjekte etti.

Batan Ulus: Ulusal Temellerin Geri Döndürülemez Yıkımı

Boş barajların ve karanlığa gömülen şehirlerin görünür krizinin altında daha kalıcı bir felaket yatıyor: İran’ın fiziksel omurgasının yok edilmesi. Onlarca yıllık amansız aşırı çekim, hidrologların “1.000 yıllık yeraltı suyu rezervinin yalnızca otuz yılda” tükenmesi diye nitelediği duruma yol açtı. Bu yalnızca bir aşırı kullanım değil; ülkenin temel su depolama kapasitesinin kalıcı biçimde yok edilmesi.

Bu sürdürülemez pompalama, devasa ve yaygın bir arazi çökmesini tetikledi. Akiferler boşaldıkça alttaki jeolojik yapılar sıkışıyor ve üstteki arazi, dünyadaki en yüksek oranlar arasında sayılan hızlarla çöküyor. 90.000 kilometrekareden (~35.000 mil kare) fazla alan etkilenmiş durumda. Bazı tarım ovalarında zemin yılda 35 santimetreden (~14 inç) fazla çöküyor.

Akiferlerin bu şekilde sıkışması, esasen geri döndürülemez niteliktedir. Bir kez çöken zemin, yeniden su depolayabilmesi için “şişirilemez”. Bu da şu anlama geliyor: İran ortalamanın üzerinde yağış aldığı on yıllar yaşasa bile, bu suyu yeraltında depolama kapasitesi kalıcı olarak azalmıştır. Rejim yalnızca su birikimini harcamakla kalmadı, banka kasasının kendisini de yok etti. Bu vahim değerlendirme, 2 Ekim 2025’te Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan tarafından alenen doğrulandı;

kendisi şöyle demişti: “Bazı bölgelerde arazi yılda 30 santimetreye [11,8 inç] varan oranda çöküyor. Bu bir felakettir ve ayaklarımızın altındaki suyun tükenmekte olduğunu gösteriyor.”

Bu çöküş, İran ekonomisinin fiziksel damarlarında onarılamaz hasarlar yaratıyor. Başlıca ulaşım merkezleri batıyor; bunlar arasında yılda 5 santimetre (~2 inç) hızla çöken İmam Humeyni Uluslararası Havalimanı da var. Tahran içinde 14 metro istasyonu risk altında; ulusal demiryolu ağı ise kayan zeminin etkilerini telafi etmek için sürekli onarım gerektiriyor. Şehirlerde bu farklı oturma, eskiyen yeraltı borularını eğip bükerek kırıyor; hâlihazırda arıtılmış suyunun tahminen yüzde 30’unu kaçaklara kaptıran belediye su sistemlerinde çürümeyi hızlandırıyor.

Altyapının somut çöküşünün ötesinde su krizi daha derin bir yara açıyor: İran’ın kültürel ve tarihî mirasının fiziksel olarak yok edilmesi. Arazi çökmesi, insanlığın en değerli antik alanlarından bazılarında geri döndürülemez yapısal hasara yol açıyor. Persepolis harabelerini barındıran ovada zemin yılda 20 ila 30 santimetreye (~8 ila 11 inç) varan oranda batıyor; derin jeolojik yarıklar yan yapıları parçalıyor. Tarihî İsfahan kenti de hızla çöküyor; bu durum kentin simge camilerini, saraylarını ve köprülerini tehlikeye atıyor. Pek çok İranlı için rejimin Pers medeniyetinin bu güçlü simgelerini koruyamaması, derin bir emanet zafiyeti olarak görülüyor; rejimin yalnızca beceriksiz değil, aynı zamanda ulusun gerçek mirasını tahrip eden bir yapı olduğu anlatısını besliyor.

Tablo 1: Suyun Tetiklediği Sistemik Çöküş Zinciri

Çöküşün İnsani Bedeli

Önceki analizde ayrıntılarıyla ortaya konan sistemik başarısızlıklar, somut ve yıkıcı insani bedellere dönüşüyor. Bu bölüm, krizin insani bilançosunu sayısallaştırıyor; zincirleme çöküşün doğrudan sonucu olarak açlık, ölüm ve yerinden edilme riski altındaki insan sayılarını izliyor.

Çok Boyutlu Bir Halk Sağlığı Acil Durumu

İflas etmiş bir su sistemi, çöken bir gıda arzı ve aksayan bir elektrik şebekesinin bir araya gelmesi, çok boyutlu bir halk sağlığı felaketini tetikliyor. İnsani bedel; sıcaktan kaynaklanan aşırı ölümlerdeki çarpıcı artışla, ölümcül salgınların yeniden ortaya çıkmasıyla ve yaygın yetersiz beslenmenin uzun vadeli etkileriyle ölçülecek.

Sıcaklık, hızla İran nüfusu için en doğrudan ve ölümcül tehditlerden biri hâline geliyor. Epidemiyolojik çalışmalar

sıcak hava dalgaları ile artan ölüm oranları arasında net bir bağlantı kurmuş durumda. İran için yapılan kapsamlı bir meta-analiz, sıcak hava dalgalarının tüm nedenlere bağlı ölüm göreli riskini, sıcak dalgası olmayan dönemlere kıyasla yüzde 23 artırdığını ortaya koydu. Bu risk çarpıcı biçimde tırmanıyor. 2024 Lancet Countdown raporu, son on yılda kırılgan nüfusların maruz kaldığı sıcak hava dalgası gün sayısında yüzde 168’lik bir artış olduğunu gösteriyor. Elektrik şebekesinin temel soğutma ihtiyacını karşılayamamasıyla birleştiğinde, sıcak çarpması, dehidrasyon ve kardiyovasküler yetmezliğe bağlı aşırı ölümlerde büyük bir artışın koşulları oluşmuş oluyor.

Bu felaketin ikinci boyutu, salgın hastalıkların geri dönüşü olacak. Belediye su sistemleri çöktükçe nüfus güvenli olmayan kaynaklara bağımlı kalıyor; bu da su kaynaklı patojenler için ideal koşullar yaratıyor. İran’ın, özellikle Sistan-Belucistan ve Huzistan gibi kırılgan eyaletlerde, kötü sanitasyonla bağlantılı büyük kolera salgınlarına dair belgelenmiş bir geçmişi var. Lancet Countdown, Vibrio cholerae bulaşına uygun koşulların bulunduğu kıyı sularına yakın yaşayan nüfusta yüzde 22,7’lik bir artışa dikkat çekiyor. Öngörü açık: Önümüzdeki beş yıl içinde büyük kolera, tifo ve dizanteri salgınları yüksek olasılıkla yaşanacak.

Bu insani bedelin bir kısmı, doğrudan devlet eliyle de veriliyor. Dayanılmaz yoksunluk yüzünden sokağa dökülen yurttaşların “hayatta kalma protestoları” ölümcül güçle karşılanıyor. Temmuz 2021’de Huzistan’daki “Susuzların Ayaklanması” sırasında güvenlik güçleri gösterileri bastırmak için gerçek mermi kullandı ve en az 11 kişiyi öldürdü. Bu örüntü 2025 yazında da tekrarlandı; birçok kentte patlak veren protestolarda yurttaşlar “Su, elektrik, yaşam—mutlak hakkımız” diye slogan attı. Devlet, baskıyla karşılık verdi; göz yaşartıcı gaz sıktı ve aktivistler hakkında milli güvenlik suçlamalarında bulundu. Bu ölümler ve gözaltılar, bizzat rejimin yol açtığı bir krizin doğrudan ve ölçülebilir insani bedelidir. İleriye bakıldığında kümülatif bilanço şaşırtıcı boyutta. On yıllık bir öngörü, zincirleme krizlere doğrudan bağlanabilecek 1.350.000 kümülatif aşırı ölümlük bir orta senaryoyu tahmin ediyor. Buna sıcakla ilişkili hastalıklardan tahminen 600.000, yetersiz beslenme ve açlıktan 500.000, su kaynaklı hastalıklardan ise 250.000 ölüm dâhil.

Büyük Göç: Kitlesel Yerinden Edilme ve Bölgesel İstikrarsızlaşma

Çöken tarım, enerji ve halk sağlığı sistemlerinin kümülatif etkisi, İran’ın geniş bölgelerini yaşanmaz hâle getirerek ülkenin modern tarihinde görülmemiş ölçekte bir insan hareketini tetikleyecek. Bu göç hâlihazırda başlamış durumda. İran hükümeti, kuraklık ve çölleşme dâhil iklimle ilgili sorunlar nedeniyle yaklaşık 800.000 İranlının ülke içinde yerinden edildiğini bizzat kabul etti. Bu geçici bir acil durum değil, kalıcı bir göçtür ve devasa bir iç “su mültecileri” nüfusu yaratmaktadır.

Gelecekteki yerinden edilmenin potansiyel ölçeği ürkütücü. Haziran 2025 raporu, orta senaryo olarak

2035’e kadar 12 milyon İranlının ülke içinde yerinden edileceğini öngörmüştü. Ancak 2025 yazı ve sonbaharındaki gelişmeler, bu tehdit değerlendirmesinin keskin biçimde yukarı yönlü revize edilmesini gerektiriyor. Temmuz 2025’te Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan bizzat, su krizinin yalnızca Tahran’dan 15 milyon kadar sakini kaçmaya zorlayabileceği uyarısında bulundu. Bu söz o sırada bir abartı olarak düşünülmüş olabilirse de, Ekim ayında başkentin taşınması gerektiğini söylemesi, bu vahim uyarıya yeni ve korkutucu bir ağırlık kazandırıyor. 10 milyonu aşkın nüfuslu bir megakentin fiilen yaşanmaz hâle gelmesi ihtimali, benzeri görülmemiş büyüklükte bir yerinden edilme etkeni ortaya çıkarıyor.

İç başa çıkma mekanizmaları tükendikçe ve devlet denetimi aşındıkça, önemli sayıda insan uluslararası sınırları geçmek zorunda kalacak. Özgün orta senaryo, 2035’e kadar sınır ötesine 3,5 milyon mültecinin çıkışını öngörüyordu. Tahran’ın çöküşü etrafında şekillenen bir devlet çöküşü senaryosu bu sayıyı büyük olasılıkla çok daha yukarı çekecek ve Suriye iç savaşı dâhil önceki bölgesel acil durumları gölgede bırakacak bir mülteci krizi yaratacaktır. İran’ın komşularının istikrarı doğrudan ve derhal tehdit altında. Irak hâlihazırda kendi ağır su kriziyle boğuşuyor; Türkiye ise dünyanın en büyük mülteci nüfuslarından birini yönetiyor. Herhangi bir bölgesel hükümetin ya da uluslararası kuruluşun bu büyüklükte bir insani ve güvenlik olayı için acil durum planlamasına başladığına dair hiçbir kanıt yok.

Tablo 2: Çöküşün Sayısallaştırılmış İnsani Bedeli (2025-2035 Öngörüleri)

Siyasi Kırılma Noktası: Devlet Çöküşüne Doğru Hızlanan Bir Takvim

Sistemik başarısızlıkların ve kitlesel insani acının bir araya gelmesi, İran siyasal sistemi üzerinde dayanılmaz bir baskı yaratıyor. Temeldeki su krizi, devlet meşruiyeti krizine dönüşüyor; rejimin otoritesini aşındırıyor ve ülkenin en derin etnik ve toplumsal fay hatlarını harekete geçiriyor. 2025’in ortası ile sonlarındaki gelişmeler, sistemik çöküşe giden takvimin çarpıcı biçimde sıkıştığını ve ülkenin kronik bir krizden terminal bir evreye geçtiğini gösteriyor.

“Sıfır Gün”e Hızlanan Bir Takvim

İran’ın suyun tetiklediği çöküşünün seyri, ülkeyi belirgin bir takvim boyunca farklı sistemik çöküş evrelerine iten fiziksel eşikler ve geri besleme döngüleri tarafından belirleniyor. Arazi çöküşü yoluyla gerçekleşen “akifer ölümü”nün geri döndürülemezliği, gelecekteki siyasi değişimler ya da yağış düzenleri ne olursa olsun ülkeyi kalıcı bir su kıtlığı durumuna hapsediyor.

Kriz, on yıllık kronik bir seyirden akut, mevsimlik bir acil duruma hızlandı. Yaz boyunca İran devlet medyası, Tahran’ın haftalar içinde “Sıfır Gün”e—belediye su şebekesinin artık borulu su sağlayamayacağı noktaya—ulaşabileceğine dair vahim uyarılar yayımlamaya başladı. Temmuz sonunda Cumhurbaşkanı Pezeşkiyan bizzat, tüketim yönetilmezse Tahran’ın barajlarının Eylül veya Ekim’de tamamen kuruyabileceği uyarısını alenen yaptı.

Bu terminal evrenin kesin teyidi, sert istihbarat verileri biçiminde geldi. Institute for the Study of War’ın (ISW) 30 Eylül 2025 tarihli “Iran Update” raporu, Tahran’ı besleyen beş kritik barajdan biri olan Kerec Barajı’ndaki su rezervlerinin Eylül 2024’te 111 milyon metreküpten (mcm) (~4 milyar fit küp) Eylül 2025’te yalnızca 28 mcm’ye (~989 milyon fit küp) düştüğünü ortaya koydu. Bu, tek bir yılda yüzde 75’lik şaşırtıcı bir kayıp anlamına geliyor. Şu anda yalnızca yüzde 15 dolu olan baraj, Tahran için elektrik üretemeyecek durumda; bu da su krizi ile başkentteki elektrik kesintileri arasındaki doğrudan bağlantıyı doğruluyor. Tahran’ın toplam yüzey suyu rezervlerinin yıllık bazda 227 mcm (~8 milyar fit küp) azaldığına dair resmî açıklamalarla birleştiğinde bu veriler, başkentin tüm yüzey suyu altyapısının kapsamlı ve sistemik bir çöküşüne dair yadsınamaz bir tablo çiziyor.

“Sıfır Gün On Yılı”, “Sıfır Gün Mevsimi”ne dönüştü. Cumhurbaşkanının ardından 2 Ekim’de başkentin taşınmasının “bir tercih değil; bir mecburiyettir” olduğunu ilan etmesi, Tahran için “Sıfır Gün”ün kaçınılmaz olduğunun fiilî bir itirafıdır. Haziran raporunda tarif edilen “Acil Durum” evresi (2025-2026), izlenmesi gereken gelecekteki bir olay değil; sahada tümüyle gerçekleşmiş güncel durumdur.

Tablo 3: Sistemik Çöküş İçin Revize Edilmiş Takvimler (Ekim 2025 Değerlendirmesi)

Son Oyun: İran’ın Geleceğine İlişkin Senaryoların Yeniden Değerlendirilmesi

Hızlanan takvim ve rejimin siyasi tepkisi, Haziran 2025 raporunda ana hatlarıyla ortaya konan üç olası son oyun senaryosunun olasılıklarının resmen yeniden ağırlıklandırılmasını zorunlu kılıyor.

Senaryo 1: Rejimin Çöküşü ve Parçalanması (Olasılık Yükseğe Çıkarıldı). Bu artık en muhtemel sonuç. Cumhurbaşkanının, devletin kendi başkentinin yaşanabilirliğini artık garanti edemeyeceğini alenen itiraf etmesi, rejimin itibarına ve ehliyet iddiasına vurulmuş derin ve büyük olasılıkla geri döndürülemez bir darbedir. Bu, tüm nüfusa devletin en temel işlevinde başarısız olduğunu gösteren bir sinyaldir. Tırmanan “hayatta kalma protestoları” ve artık susuz ve çaresiz bir halkı bastırmak zorunda kalan güvenlik aygıtı üzerindeki muazzam baskıyla birleştiğinde bu durum, sistemik bir çöküş ihtimalini çarpıcı biçimde artırıyor. Su talep eden ailelere ateş açma emri, kolaylıkla bir vicdan krizini ve güvenlik güçlerinin sadakatinin çatlamasını tetikleyebilir; bu da merkezî denetimin hızla çökmesine ve ülkenin hidro-etnik fay hatları boyunca parçalanmasına yol açabilir.

Senaryo 2: Zorla İdare Etme (Uygulanabilirlik Düşük-Ortaya İndirildi). IRGC’nin şiddet kapasitesi hâlâ müthiş olsa da, su krizinin fiziksel gerçekleri bu senaryoyu dört ay öncesine göre çok daha az sürdürülebilir kılıyor. Başkentinde su olmayan bir “içi boşaltılmış devlet” süresiz olarak işleyemez. Rejim protestoculara ateş edebilir, ama borulara su sıkamaz. Tahran’ın lojistik ve fiziksel olarak sürdürülemezliği, mevcut başkent merkezli uzun vadeli bir “idare etme” senaryosunu giderek daha olanaksız kılıyor. Cumhurbaşkanının başkentin taşınacağını duyurması, başlı başına Tahran için “idare etme” seçeneğinin çoktan başarısız olduğunun örtük bir itirafıdır.

Senaryo 3: Olası Görünmeyen Reform ve İstikrar (Olasılık Sıfıra Yaklaşıyor). Rejimin krize verdiği tepki bu olasılığı kesin biçimde ortadan kaldırdı. Önerilen “çözüm”—IRGC’yi zenginleştirecek, hayalperest ve yolsuzluğa açık, milyarlarca dolarlık bir başkent taşıma projesi—ulusal hayatta kalma için gereken sancılı, bilime dayalı reformların (ör. IRGC’nin ekonomik imparatorluğunun dağıtılması, yıkıcı sübvansiyonların sona erdirilmesi, bağımsız bir su otoritesinin güçlendirilmesi) tam zıddıdır. Bu hamle, rejimin yapısal olarak gerçek bir reform yapamayacağını ve bunun yerine tam çöküş noktasına kadar başarısız, kendini zenginleştiren modelinde ısrar edeceğini doğruluyor. Bu öneri bir sorunu çözmeye yönelik bir politika değil, rejimin iç mantığını açığa vuran siyasi bir son oyundur: Rejim, ulusal hayatta kalma için gerekli reformları uygulamaktansa, katı çekirdeği bu süreçten kâr ederken ülkenin çökmesini tercih etmektedir.

Ulusal Diriliş İçin Bir Yol Haritası

Önceki analiz, İran’ın su krizine ilişkin terminal bir teşhis ve mevcut rejimin siyasi iflasını ortaya koyuyor. Bu son bölüm, teşhisten reçeteye geçerek ulusal diriliş için ayrıntılı ve uygulanabilir bir yol haritası çiziyor. Bu, hayatta kalmanın önünde yapısal bir engel oluşturan mevcut hükümet için bir plan değil; ülkeyi uçurumun kenarından geri çekmek için gereken zor tercihleri yapmaya hazır, geçiş sonrası gelecekteki bir İran hükümeti için bir yol haritasıdır.

Uluslararası Su Toparlanma Konsorsiyumu: Hayatta Kalma İçin Bir Tasarım

Bu toparlanma planının başarısı, tümüyle şeffaflık, hesap verebilirlik ve uluslararası ortaklığın stratejik biçimde benimsenmesiyle tanımlanan yeni bir İran hükümetini iktidara getirecek bir siyasi geçişe bağlıdır. Stratejinin merkezinde, Uluslararası Su Toparlanma Konsorsiyumu’nun (International Water Recovery Consortium) derhal kurulması yer alıyor. Bu, alışılmış bir bağışçı konferansı değil; su yönetiminin her alanında kanıtlanmış, dünya çapında uzmanlığa sahip ülkelerden oluşan ve uzmanlarının yeni İran kurumlarıyla el ele çalışarak toparlanmayı birlikte tasarlayıp uygulayacağı operasyonel bir ittifak olacaktır. Her ortak, belirli ve birbirini tamamlayan bir rol için seçilmiştir:

• Teknoloji ve Yönetişim - İsrail: İsrail, ileri teknolojinin hızla devreye alınmasına liderlik ederek büyük ölçekli deniz suyu ters ozmoz (SWRO) tuzdan arındırma tesislerinin planlanmasını ve tarımda yüzde 90 yeniden kullanım hedefi bulunan ulusal bir atık su geri kazanım programını yönetecek. Kritik olarak, İsrail Su İdaresi (Israel Water Authority - IWA) uzmanları, tüm planlama, düzenleme ve fiyatlandırma yetkisini tek çatı altında toplayan, yeni, birleşik ve siyasi açıdan bağımsız bir “İran Su İdaresi” için yol haritasını sağlayacak.
• Veri ve Tahsis - Avustralya: Avustralya, başarılı Murray-Darling Havzası Planı’nın temel ilkelerini hayata geçirecek. Bu kapsamda ulusal bir su tahsis hakkı sicili oluşturulacak ve İran’ın her bir havzası için, modern sayaçlar ve kamusal şeffaflıkla desteklenen, yasal olarak uygulanabilir su çekim tavanları niteliğindeki Sürdürülebilir Saptırma Limitleri (SDLs) belirlenecek.
• Kentsel Dayanıklılık ve Fiyatlandırma - Singapur: Singapur Kamu Hizmetleri Kurulu (Public Utilities Board - PUB) uzmanları, büyük şehirler için tüm su kaynaklarını tek ve optimize edilmiş bir sistem altında bütünleştiren bir “Four National Taps” (Dört Ulusal Musluk) stratejisi tasarlayıp uygulayacak. En kritik katkıları, yıkıcı sübvansiyonları ortadan kaldıran ve tam maliyet geri kazanımına yönelen, aynı zamanda yoksulları korumak için “lifeline” (asgari yaşam) tarifelerini içeren yeni bir ulusal su tarifesi yapısını kurgulamak olacak.
• Yerel Yönetişim - Hollanda: Hollandalı uzmanlar, yüzyıllardır varlığını sürdüren waterschappen sistemlerini model alarak bölgesel, havza düzeyinde Paydaş Su Kurulları ağının kurulmasına yönelik bir model sunacak. Bu, İran’ın tepeden inme ve kapalı sisteminin yerine, yerel paydaşların kendi su kaynaklarını yönetmek üzere temsilcilerini seçtiği demokratik bir modeli geçirecek.
• Finansman ve Sermaye Projeleri - Suudi Arabistan ve KİK (Körfez İşbirliği Konseyi) Ortakları: Suudi Arabistan ve Körfez’deki ortakları, özellikle devasa tuzdan arındırma ve güneş enerjisi koridorları başta olmak üzere milyarlarca dolarlık altyapı yenilenmesi için çapa sermaye sağlayacak. Bu, yardım olarak değil, bölgesel istikrara yönelik kritik bir stratejik yatırım olarak çerçevelenecek; gelişmiş Kamu-Özel Ortaklığı (PPP) ve Ortak Girişim (JV) modelleri kullanılarak yapılandırılacak.

Tablo 4: Uluslararası Su Toparlanma Konsorsiyumu - Görev Alanları ve Katkılar

Zıt Kaderler: Diğer Bölge Devletleri Neden Uyum Sağladı

İran’daki krizin öncelikle çevresel değil, siyasi olduğu savı; bölgedeki diğer kurak ülkelerin su kıtlığını nasıl başarıyla yönettiğine ilişkin karşılaştırmalı bir analizle destekleniyor. İran ile komşuları arasındaki farklı sonuçlar, Orta Doğu’da su güvenliğinin birincil belirleyicisinin yönetişim ve siyasi irade olduğunu ortaya koyuyor.

İsrail Örneği: Aşırı doğal su kıtlığıyla karşı karşıya olan İsrail, kurumsal reform, teknolojik yenilik ve büyük ölçekli yatırımı bir araya getirerek su ekonomisini dönüştürdü. Bugün su güvenliğine ulaşmış durumda. Başarısının anahtarı, tüm su kaynaklarını kamulaştıran ve bunları yönetmek üzere tek, teknokratik bir İsrail Su İdaresi (Israel Water Authority, IWA) kuran 1959 tarihli Su Kanunu oldu; bu sayede karar alma süreçleri kısa vadeli siyasi baskılardan yalıtıldı. Bu merkezi yönetişim, iki sütuna dayanan tutarlı bir ulusal stratejiyi mümkün kıldı: yeni su kaynakları yaratmak ve talebi yönetmek. İsrail bugün kentsel içme-kullanma suyu ihtiyacının yüzde 80’inden fazlasını Akdeniz’den, dünyanın en verimli ters ozmoz tesislerinden bazıları aracılığıyla tuzdan arındırarak sağlıyor. Atık su geri dönüşümünde dünya lideri konumunda; atık suyunun yaklaşık yüzde 90’ını yüksek standartlarda arıtıp tarımda yeniden kullanıyor. Ulusal bir su iletim sistemi ve gerçekçi su fiyatlandırmasıyla birleşen bu strateji, ülkenin su geleceğini güvence altına almasına imkân verdi.

Suudi Arabistan Örneği: Dünyanın en kurak ülkelerinden biri olan Suudi Arabistan, su arzını güvence altına almak için Vizyon 2030 kapsamında iddialı ve sermaye yoğun bir stratejiye girişti. Krallık, günlük 11,1 milyon metreküpü (~391 milyon fit küp) aşan üretimiyle dünyanın en büyük tuzdan arındırılmış su üreticisi ve 2030’a kadar kentsel su talebinin yüzde 90’ını tuzdan arındırma yoluyla karşılamayı planlıyor. Ulusal Su Stratejisi 2030, bütünleşik kaynak yönetimi, talep yönetimi ve özel sektör katılımına odaklanan 10 stratejik programla kapsamlı bir çerçeve sunuyor. Tarımsal su tüketiminin (tatlı su kullanımının yaklaşık yüzde 84’ünü oluşturuyor) sürdürülemez olduğunu kabul eden Krallık, atık suyun yeniden kullanımına büyük yatırım yapıyor. Yeniden kullanım altyapısını güçlendirmek için 4 milyar dolarlık yatırımla 96 projeyi başlatmaya hazırlanıyor ve 2030’a kadar arıtılmış suyun yüzde 70’ini yeniden kullanmayı hedefliyor. Strateji; modern sulama teknolojilerine geçişi, şebeke su kayıplarının azaltılmasını ve tüm su iletim ve dağıtım sistemini verimli biçimde yönetecek yeni kamu iktisadi teşebbüslerinin kurulmasını içeriyor.

Doğal koşulları İran’ınki kadar ya da ondan daha ağır olan bu iki ülkenin başarısı, yönetişimdeki çarpıcı farkı gözler önüne seriyor. İsrail ve Suudi Arabistan merkezi teknokratik yönetimi, ileri teknolojiyi ve stratejik yatırımı benimserken İran’ın yaklaşımı; parçalı ve siyasallaşmış bir otorite (“su mafyası”), yıkıcı ve çağdışı mega projelere bağımlılık, kronik yatırım yetersizliği ve israfı teşvik eden popülist sübvansiyonlarla tanımlandı. Farklı sonuçlar iklimin ya da jeolojinin değil, siyasi tercihin ürünü.

Toparlanma İçin Aşamalı Bir Strateji

Toparlanma planı, acil istikrardan derin yapısal reforma ve nihayet büyük ölçekli altyapı modernizasyonuna uzanan, birbirinden ayrı ancak örtüşen üç aşamada yürütülecek.

Birinci Aşama (İlk 100 Gün): Acil Triyaj ve Seferberlik. Yeni bir hükümetin ilk 100 günü kritik olacak. Odak, acil istikrarın sağlanması ve Konsorsiyum’un seferber edilmesi olmalı. Bu; ortakların resmen davet edilmesini, en yüksek riskli havzalara hızlı değerlendirme ekiplerinin gönderilmesini, KİK ve uluslararası finans kuruluşlarının desteğiyle bir “İran Su Toparlanma Fonu” kurulmasını ve yeni İran Su İdaresi ile Konsorsiyum’un operasyonel yetkisinin hukuki temelini oluşturacak acil bir “Su Toparlanma Yasası”nın çıkarılmasını kapsıyor.

İkinci Aşama (1-3. Yıllar): Birlikte Tasarlanan Yapısal Reformlar. Acil durum istikrara kavuşturulduktan sonra bu aşama, uzun vadeli sürdürülebilirlik için gerekli derin reformların hayata geçirilmesine odaklanıyor. Yeni İran Su İdaresi, İsrailli uzmanların danışmanlık rolleriyle resmen kurulacak. İlk bölgesel Paydaş Su Kurulları, Hollanda gözetiminde seçilecek. Avustralyalı uzmanların liderliğinde Ulusal Su Muhasebesi Sistemi, modern sayaçlar ve hukuken bağlayıcı çekim limitleriyle devreye alınacak. Singapurlu uzmanların tasarladığı yeni kentsel su tarifeleri kademeli olarak uygulanacak. Son olarak tarımsal yeniden yapılanma, ürün değişimi teşvikleri ve ilk su hakkı geri alım ihaleleriyle başlayacak.

Üçüncü Aşama (3-7+. Yıllar): Ortaklık Öncülüğünde Altyapı Modernizasyonu. Bu aşama, İran’ın su altyapısının büyük ölçekli fiziksel yeniden inşasını ifade ediyor. Ortak gözetim altında, şeffaf uluslararası ihalelerle yönetilecek ilk büyük ölçekli tuzdan arındırma tesisleri ve bunlara bağlı güneş enerjisi sahaları için tedarik ve inşaat süreci başlayacak. Devlet destekli devasa bir program, İsrailli ziraat mühendislerinin vereceği eğitimle ülke genelindeki çiftliklere ileri damla sulama teknolojisini yayacak. Tarımda yüzde 90 yeniden kullanım şeklindeki ulusal hedefe ulaşmak için tüm büyük şehirlerin yakınında modern atık su geri dönüşüm tesislerinden oluşan bir ağ kurulacak; böylece içme suyu kullanımı için çok büyük miktarda tatlı su serbest kalacak.

Sonuç ve Stratejik Tavsiyeler

Sonuç: Yaşanmakta Olan Bir Devlet Çöküşü

Bu raporda sunulan kanıtlar, kaçınılmaz bir sonuca işaret ediyor: İran, kendi eliyle yarattığı bir su krizinin tetiklediği hızlanmış bir devlet çöküşü patikasında ilerliyor. Ülkenin hidrolojik sistemlerinin çöküşü artık uzak bir tehdit değil, devam eden ve gözlemlenebilir bir süreç. Devletin fiziksel temeli, başkentine su ve elektrik sağlama kabiliyeti, çöküyor. Devletin siyasi meşruiyeti, cumhurbaşkanının bu başarısızlığı bizzat itiraf etmesiyle paramparça oldu. Siyasi DNA’sı nedeniyle felç olmuş ve yıkımdan kâr eden çıkarlara bağımlı mevcut rejim, bu sonucu önlemekten yapısal olarak aciz. Önerdiği “çözüm”, hayali bir başkent taşıma projesi, var olmayan kaynakları ilk felaketten kâr eden aktörlere aktararak krizi yalnızca hızlandıracak bir oyalama hamlesi.

İran’ın önünde iki gelecek var. Birincisi ve mevcut rejim altında en olası olanı, izolasyonist bir çöküş geleceği: boşalan barajlar, dönüşümlü elektrik kesintileri, tarımsal yıkım ve kitlesel yerinden edilme; bunların nihayetinde bölgenin tamamını istikrarsızlaştıracak insani ve güvenlik felaketiyle sonuçlanması. İkinci gelecek ise küresel ortaklık yoluyla ulusal yeniden doğuş. Bu gelecek, ancak köklü bir siyasi geçişin ardından; ideoloji ve tecrit yerine şeffaflık ve işbirliğini seçen yeni bir hükümetin öncülüğünde hayata geçirilebilir.

Temel Tavsiye: Proaktif Acil Durum Planlaması Zorunluluğu

Bir müdahale planlamasına başlamak için İran’da siyasi geçişi beklemek, başarısızlık reçetesidir. Başarılı ve istikrarlı bir geçiş için fırsat penceresi dar ve kaotik olacak. Uluslararası toplum, güvenilir, kapsamlı ve bütünüyle finanse edilmiş bir toparlanma planının “Birinci Gün” derhal devreye alınmaya hazır olmasını sağlamak için şimdi harekete geçmeli. Büyük bir istikrarsızlaşma olayına kalan süre yıllardan aylara indi.

Bu nedenle raporun temel politika tavsiyesi, Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği ve G7’nin, önerilen ortak ülkelerle eşgüdüm içinde derhal ve proaktif biçimde bir “Gölge” İran Su Toparlanma Görev Gücü oluşturmasıdır. G7’nin yasa dışı taşımacılıkla mücadele için bir “Gölge Filo Görev Gücü” kurmasına benzer proaktif, çok uluslu acil durum planlaması modeli, yaklaşan İran çöküşünü ele almak üzere uyarlanmalı.

Bu Gölge Görev Gücü’nün yetki alanı, hızlanan takvime yanıt verecek şekilde derhal genişletilmeli. Odağı, uzun vadeli toparlanma planlamasından kısa vadeli kriz yönetimi ve acil durum müdahalesine kaymalı. Görevleri şunlar olacak:

1. Acil Müdahale İçin Teknik Planlamanın Hızlandırılması: Konsorsiyum ortakları (İsrail, Avustralya, Singapur, Hollanda, KİK) uzun vadeli toparlanma taslakları hazırlamanın ötesine geçmeli. Acil öncelik, Tahran gibi çöken bir kentsel ortamda konuşlandırılmak üzere tasarlanmış acil su arıtma, mobil sanitasyon sistemleri ve halk sağlığı müdahaleleri için “Birinci Gün” operasyonel kitlerinin geliştirilmesidir.
2. Bir İnsani Yardım/Yerinden Edilme Kriz Yönetimi Hücresinin Kurulması: Görev Gücü, BM Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), Dünya Gıda Programı (WFP) ve diğer kilit insani yardım kuruluşlarından üst düzey temsilcileri kapsayacak şekilde genişletilmeli. Bu hücrenin görevi; Tahran’ın ve diğer büyük şehirlerin çöküşüne dayalı yerinden edilme senaryolarını modellemek, lojistik koridorları belirlemek ve Türkiye, Irak ve Kafkasya’ya yönelik olası kitlesel mülteci akını için kaynakların önceden konumlandırılması sürecini başlatmak olacak.
3. Başkent Taşıma Kaosu İçin Acil Durum Planlarının Geliştirilmesi: Görev Gücü, kilit hükümet işlevlerini ve nüfusu Tahran dışına taşımaya yönelik kaotik, devlet eliyle yürütülen (ya da çöken) bir girişimin güvenlik ve lojistik sonuçlarına dair özel bir analiz yapmalı. Bu analiz, söz konusu sürecin yaygın toplumsal çözülmeyi, topluluklar arası şiddeti ve devlet otoritesinin tümden çöküşünü tetikleme potansiyelini modellemeli.
4. Yayılma Etkileri Konusunda Bölgesel Paydaşlarla Temas Kurulması: Türkiye, Irak, Azerbaycan ve KİK ülkelerinin hükümetleriyle derhal, ihtiyatlı ve üst düzey istişarelere başlanmalı. Bu istişarelerin amacı, krizin hızlanan niteliğine dair istihbaratı paylaşmak ve büyük bir İran çöküşünün sınır ötesi güvenlik, ekonomik ve insani yayılma etkilerinin yönetimi için ortak acil durum planlamasına ilişkin gerekli süreci başlatmak olacak.

Bu çalışmayı şimdi üstlenerek uluslararası toplum, İran’da değişim penceresi açıldığında bunun kararsızlık ve gecikmeyle değil, somut, güvenilir ve ikna edici bir ortaklık teklifiyle karşılanmasını sağlayabilir. Böylece potansiyel bir kriz tarihi bir fırsata dönüşür; yeni bir İran hükümetine, ülkesini çöküşün eşiğinden sürdürülebilir bir toparlanma geleceğine taşımak için ihtiyaç duyacağı araçları, uzmanlığı ve kaynakları sunar.

Guy Goldstein, bir büyüme stratejisi danışmanlığı olan Revenue Path’in CEO’sudur ve hükümetlere ve kurumlara bilişsel savaş, dezenformasyon ve yapay zekâ güvenliği (AI safety) konularında danışmanlık yapmaktadır.

Rebecca Bar-Sef, uygarlıkların yükseliş ve çöküşünü inceleyerek eleştirel düşünceyi ve soru sorma kültürünü yeniden canlandırmaya adanmış Understanding Humanity girişiminin kurucusudur.