Müslüman çoğunluklu Bangladeş'te Hinduların ve diğer dini azınlıkların sistematik dışlanması

İslam hukukunda zimmet, Ehl-i Kitap’a (başlangıçta Yahudiler ve Hristiyanlar), daha sonra ise Müslüman yönetimi altında yaşayan diğer gayrimüslim topluluklara tanınan bir koruma ahdidir; bu topluluklar sadakat ve itaat karşılığında devletin korumasını elde ederdi. Koruma altındaki bu gayrimüslimler (zimmîler) cizye vergisi ödemekle yükümlüydü ve askerlikten muaf tutulurdu; buna karşılık Müslümanlar için geçerli olmayan hukuki ve toplumsal kısıtlamalar altında yaşarlardı. Bu koruma yalnızca karşılıklı bir alışverişe dayanmakla kalmıyor, ahdin ihlal edildiğinin tespiti halinde geri alınabiliyordu da. [1]

Buradan hareketle yazar Bat Ye’or, 1980’lerden itibaren “zimmîlik” (dhimmitude) kavramını yaygınlaştırarak şunu savundu: Hukuki bir kurum olarak zimmet modern dönemde büyük ölçüde terk edilmiş olsa da, Müslüman çoğunluklu toplumlarda gayrimüslim azınlıklar için kalıcı bir tabi kılınma hâli olarak varlığını sürdürmekte ve toplumsal ile psikolojik koşullandırma yoluyla yeniden üretilmektedir. [2] Bu okumaya göre, azınlıkların ikinci sınıf vatandaş olarak ayrımcı hukuki ve siyasi statüsü ile sistemik marjinalleştirilmesi, zimmet uygulamasını hukuki çerçevesi olmaksızın modern çağda yeniden üretmektedir. Bu makale, zimmîliği koşullar örüntüsünü betimlemek için analitik bir mercek olarak kullanmaktadır. Bangladeş’te ülkenin en büyük dini azınlığı olan Hinduların bu koşullar altında yaşadığı söylenebilir; bu durum, istikrarlı demografik gerilemelerinde, hukuki, toplumsal, ekonomik ve siyasi marjinalleşmelerinde, İslamcı radikalizmle bağlantılı aralıklı cemaatler arası şiddette ve bugün süren kırılganlıklarında açıkça görülmektedir.

Tarihsel Arka Plan

Bengal’de İslam’ın siyasi varlığı, Bahtiyar Halaci’nin (Bakhtiyar Khalji) 1204 civarında Sena kralı Lakshmana Sena’yı yenilgiye uğratmasının ardından başladı. İzleyen yüzyıllarda fetihler ve her şeyden önce tarımsal yerleşimin ormanlık doğu deltasına doğru genişlemesi, özellikle doğuda Müslümanların çoğunluk hâline geldiği kademeli bir demografik değişimin yolunu açtı. [3] Böl ve yönet politikasıyla İngiliz sömürge yönetimi ve Tüm Hindistan Müslüman Birliği’nin (All-India Muslim League) 1940 Lahor Kararı’nda ayrı Müslüman anavatanları talep etmesi, 1947’deki Hindistan’ın Bölünmesi’nin koşullarını belirledi. Radcliffe Hattı alt kıtayı bölerken en ağır bedeli Bengal ve Pencap ödedi; etkileri bugün hâlâ görülebiliyor. Bengal eyaleti ikiye ayrıldı ve doğu kısmı olan Doğu Bengal, Pakistan’ın parçası oldu.

1947’de Pakistan’ın kurulmasıyla azınlıkların, özellikle de Hinduların statüsü bir ihtilaf konusu hâline geldi. Tüm dinleri ve kimlikleri kapsayan seküler bir anayasal çerçeve benimseyen Hindistan’ın aksine Pakistan, kuruluşundan sonraki 19 ay içinde, sonraki anayasalarının kurucu belgesi olan Amaçlar Kararı’nı (Objectives Resolution, 12 Mart 1949) kabul etti; bu belge egemenliğin Allah’a ait olduğunu ve demokrasi, özgürlük, eşitlik, hoşgörü ile sosyal adalet ilkelerinin “İslam’ın ortaya koyduğu biçimde” gözetileceğini ilan ediyordu. [4] Karar, azınlık haklarına da değinerek “azınlıkların dinlerini serbestçe ikrar ve icra etmeleri ve kültürlerini geliştirmeleri için yeterli düzenleme yapılacaktır” diyordu. [5] Ancak Kurucu Meclis’teki Hindu üyeler, evrensel hakların İslami ilkelere tabi kılınmasının özü itibarıyla teokratik bir devletin yolunu açacağına ve azınlıkların “korunmaya” muhtaç gruplara indirgendiği iki katmanlı bir vatandaşlık doğuracağına itiraz ettiler. [6]

Böylece Cinnah sonrası Pakistan, dinî olarak tanımlanmış bir devlete doğru daha da ilerledi; bu yönelim, Pakistan’ı İslam Cumhuriyeti ilan eden ve devlet başkanlığı makamını Müslümanlara ayıran 1956 Anayasası’yla pekişti. [7] Anayasa, tüm Hindu azınlık partilerinin ve Doğu Pakistan’ın en büyük Müslüman partisi Avami Birliği’nin (Awami League) reddine rağmen 29 Şubat 1956’da kabul edildi. [8] Ekim 1958’de ilan edilen sıkıyönetim anayasayı ve onunla birlikte güvence altına aldığı temel hakları ve azınlık korumalarını ortadan kaldırdı. [9] 1959’da getirilen Temel Demokrasiler (Basic Democracies) sistemi Hinduların siyasi gücünü daha da sınırladı ve siyasi sistemi güçlü bir merkezî denetim altına alan 1962 Anayasası bu gücü bir kez daha zayıflattı. [10]

Ne var ki Doğu Pakistan’da Hinduların gerileyen statüsü anayasal dışlanmayla sınırlı değildi. 1950’ler ve 1960’lar boyunca cemaatler arası şiddet, devletin neredeyse hiç müdahalesi olmaksızın tekrarlandı ve dönemsel kitlesel Hindu göçlerini tetikledi. [11] Batı Pakistan merkezinin Doğu Pakistan’a yönelik küçümsemesi, Urduyu tek resmî dil olarak dayatma girişimi, ekonomik eşitsizlik ve siyasi marjinalleştirme gibi bir dizi ayrımcı tedbire yansıdı; bunlar Bengal milliyetçiliğinin yükselişine zemin hazırlayan etkenlerdi. [12] Merkezin Bengal dilini ve kültürünü “Hindulaştırılmış” sayması —1967’de Rabindranath Tagore’un eserlerinin devlet medyasında yasaklanması bunun bir örneğidir— Bengal milliyetçiliğinin ardında Hinduların “gizli etkisi” olduğu yönündeki şüphelerle birleşince Bengalli Hinduların sistematik biçimde hedef alınmasına katkıda bulundu; bu da 1971 Kurtuluş Savaşı sırasında zirveye ulaştı. [13]

25 Mart 1971’de Searchlight Harekâtı’nın başlatılmasından itibaren Hindular, onları öldürmek ve Doğu Pakistan’dan sürmek için katliamlar gerçekleştiren Pakistan Ordusu tarafından özellikle hedef alındı. Çuknagar’da (Khulna) yaklaşık 10.000, Dakra’da (Bagerhat) 2.000’den fazla kişinin, çoğu sınırı geçmeye çalışan Hinduların, öldürülmesi; Searchlight Harekâtı’nın ardından ilk üç ayda 25.000’den fazla Hindunun katledilmesi; ve ülke genelinde Hinduların özellikle ayırt edilerek hedef alındığı en az 42 olaya dair kanıtlar, 1971’in çoğu zaman görmezden gelinen soykırım tarihinin bir parçasını oluşturuyor. [14]

6 Nisan 1971’de ABD’nin Dakka Başkonsolosu Archer Blood, kamuoyunda “Blood Telgrafı” olarak bilinen bir telgrafı Washington’a göndererek ABD politikasına muhalefet etti ve ordunun Bengallilere ve Hindulara yönelik eylemlerini anlattı. Telgrafta, Soğuk Savaş müttefiki Pakistan’ın yanında yer alıp soykırım karşısında sessiz kaldığı için kendi hükümetini “birçok kişinin ahlaki iflas sayacağı” bir tutumla suçladı. [15] 8 Nisan 1971’de gönderdiği bir başka telgrafta Blood, “‘soykırım’ kavramı, Hinduların özel muameleye tabi tutulmak üzere bu çıplak, hesaplı ve yaygın biçimde seçilmesine tamamen uygundur” diye yazdı. [16]

İstikrarlı Bir Demografik Değişim Örüntüsü

Hindu nüfusundaki demografik değişim iki evreye ayrılabilir: a) 1947 ile 1971 arasında dönemsel cemaatler arası şiddetin yol açtığı keskin, felaket niteliğinde bir düşüş ve b) Bangladeş’in kurtuluşundan sonraki istikrarlı ama kademeli bir gerileme. Bölünme kitlesel bir göçü tetikledi: 1951’e gelindiğinde Hindistan Nüfus Sayımı, Doğu Pakistan’dan yerinden edilmiş, ezici çoğunluğu Hindu olan yaklaşık 2,5 milyon kişiyi kaydetti. [17] Doğu Bengal nüfusu içinde Hinduların payı 1941 sayımındaki yüzde 28’den 1951 sayımında yüzde 22’ye düştü. [18] Göç Bölünme ile sona ermedi; Doğu Pakistan, Pakistan yönetimi altında cemaatler arası şiddet dalgalarının sarmalında kalmayı sürdürdü. Khulna ve Rajshahi’de başlayıp Dakka, Barisal, Mymensingh, Sylhet ve Çittagong’a yayılan ve yetkililerin suç ortaklığıyla itham edildiği 1949–50 Hindu karşıtı ayaklanmalar, Pakistan’da kalmayı seçen Hindular için Bölünme sonrası gerçekliği yansıtıyordu; bu olaylar yeni kitlesel göç dalgalarını ve 8 Nisan 1950’de Nehru–Liaquat Paktı’nın imzalanmasına yol açan bir insani krizi tetikledi. [19] Ancak pakt işlemedi; bunun bir nedeni Pakistan’ın siyasi durumundaki değişiklikler, özellikle Liaquat Ali Khan’ın 1951’de suikasta kurban gitmesi, diğer nedeni ise paktın hükümlerini izleyecek ve uygulatacak güçlü mekanizmalardan yoksun olmasıydı. Cemaatler arası şiddet 1964’te Keşmir’deki Hazratbal olayına tepki olarak yeniden patlak verdi; bu da Hindulara yönelik katliamlara ve bir başka göç dalgasına yol açtı. [20] Zorunlu göç 1971 Kurtuluş Savaşı sırasında da sürdü; Hindistan’a kaçan yaklaşık 10 milyon mültecinin, Hindistan hükümeti rakamlarına göre yüzde 93’ü Hinduydu. [21]

Ancak demografik değişimin tek itici gücü cemaatler arası şiddet değildi. Ayrımcı mülkiyet yasaları, göç etmiş Hinduların memleketlerine dönmesini zorlaştırdı. 1948 tarihli Doğu Bengal (Olağanüstü Hâl) Mülk Edinme Yasası ve 1951 tarihli Doğu Bengal Tahliye Edenler (Taşınmaz Mülk İdaresi) Yasası, kaçan Hinduları “tahliye edenler” sayıyor ve hükümete, asgari denetimle, taşınmaz mülke geçici veya kalıcı olarak el koyma ve devralma konusunda geniş yetkiler veriyordu. [22] 1952 tarihli Mülk Devrinin ve Belge ile Kayıtların Kaldırılmasının Önlenmesi Yasası, devlet tarafından iktisap sırasında arazi mülkiyetinin devrini daha da kısıtlayarak, orantısız biçimde Hindulardan oluşan zemindar (toprak sahibi) sınıfının topraklarını satmasını engelledi. [23] O yılki Hint-Pakistan Savaşı sırasında çıkarılan 1965 tarihli Düşman Mülkü (Muhafaza ve Tescil) Kararnamesi, hükümetin artık düşman devlet sayılan Hindistan’a taşınmış Hindulara ait arazilere el koymasına izin vererek Hindu nüfusu zımnen Pakistan’ın düşmanıyla özdeşleştirdi. [24]

Bangladeş’in kurtuluşunun ardından Hindu nüfusu, sosyo-politik, ekonomik ve hukuki etkenler ile varlığını sürdüren ayrımcı mülkiyet yasaları nedeniyle azalmaya devam etti. Düşman mülkü yasası 1974’te resmen yürürlükten kaldırılmış olsa da, bunu yapan kanun, 1974 tarihli Düşman Mülkü (Olağanüstü Hâl Hükümlerinin Devamı) (Yürürlükten Kaldırma) Yasası, “düşman” mülkünü hükümete devrederek Devredilmiş Mülk Yasası (Vested Property Act) olarak bilinen düzenlemeyi doğurdu. [25] Yasa, ezici ölçüde Hindulara karşı, üstelik Bangladeş’te kalmış olanlara karşı da kullanıldı. Abul Barkat’ın yürüttüğü 2008 tarihli bir çalışmaya göre Hindular, 1965 ile 2006 arasında yaklaşık 2,6 milyon acre arazi kaybetti; bundan yaklaşık 1,2 milyon hane etkilendi. [26] Dolayısıyla düşman mülkü ve devredilmiş mülk yasaları, Hinduların atalarının topraklarından mahrum bırakılmasında ve topluluğun ekonomik olarak marjinalleştirilmesinde merkezî bir rol oynadı; 1971 sonrasındaki çarpıcı demografik gerilemenin ardındaki etkenlere de eklendi. Hinduların nüfus içindeki payı 1974’te yüzde 13,54 iken 1981’de yüzde 12,13’e, 1991’de yüzde 10,52’ye, 2001’de yüzde 9,34’e, 2011’de yüzde 8,54’e ve en son nüfus sayımı olan 2022’de yüzde 7,95’e düştü. [27]

1971 Sonrası Marjinalleşme

Kurtuluşun ardından Bangladeş seküler bir cumhuriyet oldu. 4 Kasım 1972’de kabul edilen Anayasası, dört kurucu ilkeye —milliyetçilik, sosyalizm, demokrasi ve laiklik— dayanıyordu; amaç, her biçimiyle cemaatçiliği ve dinin siyasi kullanımını ortadan kaldırarak yeni ülkeyi kapsayıcı kılmaktı. Anayasa, kanun önünde eşitliği (Madde 27), din temelinde ayrımcılık yapılmamasını (Madde 28) ve din özgürlüğünü (Madde 41) güvence altına alıyordu; ancak azınlıkların korunmasına ilişkin özel bir hüküm içermiyordu. [28] Bu güvencelere rağmen ülkenin en büyük azınlığı olan Hindular, hukuki, toplumsal, siyasi ve ekonomik alanlarda sistemik marjinalleşmeyi yaşamaya devam etti.

Anayasanın İslamileştirilmesi Cumhurbaşkanı Ziyaur Rahman döneminde başladı; 1977 tarihli bir bildiri Anayasa’dan “laiklik” sözcüğünü çıkardı ve yerine “Yüce Allah’a mutlak güven ve iman” ifadesini ekleyerek metne dinî bir ton kazandırdı. [29] Cumhurbaşkanı Hussain Muhammad Ershad daha da ileri giderek 1988’de, Madde 2A’yı ekleyen Sekizinci Değişiklik aracılığıyla İslam’ı devlet dini yaptı. [30] On Beşinci Değişiklik 2011’de “laikliği” geri getirse de, Anayasa İslam’ı devlet dini olarak korudu; aynı zamanda diğer dinlerin icrasında eşit statü ve eşit haklar vaat etti. [31] Dahası laiklik yalnızca bir devlet politikası temel ilkesidir ve Madde 8(2) uyarınca yargı yoluyla uygulanabilir değildir; bu da azınlıkları İslamcılık ile laiklik arasında sıkıştıran anayasal bir çelişkiyi açığa çıkarmaktadır. [32] Bu düzenleme yeniden değişim hâlinde. Ocak 2025’te Anayasa Reform Komisyonu laikliğin temel ilkeler arasından çıkarılmasını önerdi ve Şubat 2026’da referandumla kabul edilen Temmuz Ulusal Sözleşmesi, bu ilkeleri “eşitlik, insan onuru, sosyal adalet ve dinî özgürlük ile uyum” ekseninde yeniden kurguladı. [33]

Yapısal zayıflıkları nedeniyle bu tasarım, Hinduları marjinalleşmeden korumadı. Hukuki tabiiyet ve demografik gerileme, siyasi temsilde çarpıcı biçimde kendini gösteriyor; Hinduların eksik temsili, onlara bağımsız bir siyasi ses bırakmıyor. [34] Bangladeş’in 1991’de parlamenter demokrasiye dönüşünden bu yana Hindu temsili düzensiz, asgari ve iktidar partilerinin keyfine bağlı oldu. Mecliste 1991’de altı, 1996’da beş, 2001’de üç ve 2008’de on Hindu milletvekili vardı. Bu sayı 2014’ten sonra 14’e, 2018 ve 2024’te ise 17’ye çıktı; bu, ülke tarihindeki en yüksek rakam olmakla birlikte, topluluğun nüfus içindeki payının hâlâ epey altında. [35]

Hindulara Yönelik Şiddet

Şeyh Mücibur Rahman’ın 1975’te suikasta uğramasının ardından Bangladeş, ülkedeki İslamcı hiziplerin de istikrarlı biçimde yükselişine tanıklık eden uzun bir askerî yönetim dönemine girdi. Yukarıda ele alınan bu dönemin anayasal değişiklikleri, askerî yöneticilerin İslamcılara alan açarak meşruiyet aramasıyla birlikte devleti laik ilkelerinden uzaklaştırdı. [36] 1980’lerin sonundan itibaren ve özellikle 1990’lar ile 2000’lerde Bangladeş, militan grupların ortaya çıkmasıyla dinî aşırıcılıkla boğuştu; bunlar arasında Harkat-ul-Jihad-al-Islami Bangladesh (HuJI-B), Jamaat-ul-Mujahideen Bangladesh (JMB) ve Jagrata Muslim Janata Bangladesh (JMJB) ile 2009’da yasaklanan pan-İslamcı Hizb ut-Tahrir vardı. [37] Bu grupların bazıları Taliban tarzı bir İslam devleti istiyor, diğerleri bir hilafet için kampanya yürütüyordu. Bangladeş’in laik, demokratik yönetimine karşı çıkıyor ve “İslam dışı” saydıkları uygulamaları hedef alıyorlardı; bu da Hindu dinî ve kültürel geleneklerini ve bizzat Hinduları hedef menzillerine sokuyordu. [38]

Hindistan’ın Ayodhya kentinde 1989’da Ram tapınağının temelinin atılması, Bangladeşli Müslümanların bir kesimi tarafından dinlerine saldırı olarak algılandı ve Bangladeş’te Hindulara yönelik şiddete yol açtı; bunlar arasında Hindulara ait dükkânlara yönelik kundaklama saldırıları ve Narsingdi’de tapınaklara yönelik vandalizm vardı. [39] Ekim ve Kasım 1990’da, Babri Mescidi’nin yıkıldığına dair asılsız haberler, Dakka, Çittagong ve başka yerlerde Hindu evlerine, dükkânlarına ve tapınaklarına yönelik yeni saldırıları tetikledi. [40] Dönemin Associated Press haberleri bilançoyu iki ölü ve yaklaşık 350 yaralı olarak verdi; şiddet, ülke genelinde Hindulara yönelik tacizi ve mülklerine tecavüzü de beraberinde getirdi. [41] Ardından Aralık 1992’de Babri Mescidi’nin yıkılması Bangladeş’te bir başka şiddet dalgasını tetikleyerek Hindular arasındaki güvensizliği derinleştirdi ve göçlerine katkıda bulundu. [42]

Hükümet değişikliğine yol açan 2001 genel seçimlerinin ardından Hindular, yaygın biçimde Avami Birliği’nin oy deposu olarak görüldükleri için seçim sonrası şiddetin başlıca hedefi hâline geldi. Bir yargısal soruşturma komisyonu olan Şahabuddin Komisyonu, bu şiddete ilişkin raporunu 2011’de sundu ve rapor 2014’te Bangladesh Gazette’de yayımlandı. Komisyon 5.571 şikâyet aldı ve bunların 3.625’ini 1 Ekim 2001’den 31 Aralık 2002’ye kadar olan dönem için kabul etti. Bunlar arasında 355 siyasi cinayet ile 3.270 tecavüz, toplu tecavüz, saldırı, soygun ve diğer ağır suç vakası kaydetti. Kabul edilen şikâyetlerden yalnızca 221’i polis dosyası olarak kayda geçirilmişti; 194’ü iddianameyle sonuçlandı. Komisyon, istismar biçimleri arasında tapınak mülklerine tecavüzü, putların tahrip edilmesini ve dinî nesnelerin kutsiyetinin bozulmasını sıraladı ve azınlıklara yönelik dinî zulmün en ağır biçimde Barisal, Khulna ve Çittagong bölümlerinin kırsal kesimlerinde yaşandığını tespit etti. [43] Bu dönemin ardından ABD Dışişleri Bakanlığı’nın 2004 tarihli din özgürlüğü raporu, Kasım 2003’te Çittagong’un Banshkhali ilçesinde kundakçıların evlerini ateşe vermesi sonucu yanarak ölen bir Hindu ailesinden 11 kişinin öldürülmesini kayda geçirdi. [44]

İslamcıların kültürel festivallere yönelik saldırıları binyılın başına, özellikle de 14 Nisan 2001’de Dakka’daki Ramna Batamul’da düzenlenen Pohela Baishakh (Bengal Yeni Yılı) kutlamasına yapılan ve 10 kişinin öldüğü bombalı saldırıya kadar uzanıyor. [45] Hindulara yönelik saldırılar, Uluslararası Suçlar Mahkemesi’nin Cemaat-i İslami lideri Delwar Hossain Sayeedi’yi 28 Şubat’ta ölüme mahkûm etmesinin ardından 2013’te keskin biçimde tırmandı. Ain o Salish Kendra’ya (ASK) göre, yıl boyunca 187 Hindu hanesi, 162 işyeri ve 89 tapınak saldırıya uğradı, yağmalandı ya da yakıldı. [46] İslamcı grupların militan saldırıları da yeniden geniş ölçekte başladı ve 2015–16’da zirveye ulaştı. Sadece 2016’da iki Hindu rahip ve bir tapınak görevlisiyle birlikte bir Hindu terzi ve bir aşram çalışanı öldürüldü. [47] İslam Devleti bu cinayetlerin birkaçını üstlendi; ancak dönemin hükümeti ülkede herhangi bir IŞİD varlığı bulunduğunu reddederek sorumluluğu yerli militanlara yükledi. [48] İnternette yayılan küfür (blasfemi) söylentileri de Nasirnagar’da Ekim 2016’da olduğu gibi geniş çaplı cemaatler arası linç şiddetini tetikledi; soruşturmacıların daha sonra aleyhine hiçbir delil bulamadığı bir Hindu erkeğe atfedilen bir Facebook paylaşımı nedeniyle 15 tapınak ve 100’den fazla eve saldırıldı. [49] Putların ve pandalların tahrip edilmesi de dahil Durga Puja’ya (büyük bir Hindu bayramı) yönelik saldırılar, bu dönemin yinelenen bir unsuru haline geldi. [50] En koordineli şiddet Ekim 2021’de Comilla’da bir puja pandalına bir Kuran bırakılmasıyla (polis daha sonra failin bir Müslüman erkek olduğunu tespit etti) yaşandı; bu olay Chandpur, Noakhali ve Rangpur gibi ilçelerde şiddeti tetikledi. [51] En az yedi kişi öldü; bunların dördü Chandpur’da polisin bir kalabalığa ateş açması sonucu hayatını kaybetti. ASK, Ocak 2013 ile Eylül 2021 arasında Hindu topluluğuna yönelik 3.679 saldırı kaydetti. [52]

Temmuz Ayaklanması ve Geçici Hükümet: Artan Hindu Kırılganlığı

Şeyh Hasina’nın 15 yıllık iktidarını sona erdiren 2024 Temmuz Ayaklanması, çoğulculuk, adalet ve demokrasi temelinde “yeni bir Bangladeş” vaat ediyordu. Ancak hemen ardından yaşanan gelişmeler, Bangladeşli Hindular açısından farklı bir gerçeği ortaya koydu: Awami Birliği destekçisi oldukları suçlamasıyla evlerine, işyerlerine ve ibadethanelerine yönelik linç saldırılarıyla karşı karşıya kaldılar. Bu nedenle ayaklanma sonrası Bangladeş, ülkenin en büyük dini azınlığı için yeniden güvensizlik anlamına geldi; dönem, cemaatler arası şiddet, İslamcıların yeniden yükselişi ve cemaatler arası şiddetin bir sorun olduğunu büyük ölçüde reddeden bir geçici hükümetle karakterize oldu. [53]

Ülkenin başlıca azınlık hakları kuruluşu olan Bangladeş Hindu Budist Hristiyan Birlik Konseyi’ne (BHBCUC) göre Bangladeş, 4-20 Ağustos 2024 tarihleri arasında 2.010 cemaatler arası şiddet olayına, o yılın sonuna kadar ise 132 olaya daha sahne oldu; bu durum asayişe ilişkin ciddi soru işaretleri doğurdu. [54] Şiddet 2025’te de sürdü. Konsey, yılın ilk yarısında 258 olay, Ağustos 2024 ile Haziran 2025 arasında ise toplamda 2.442 olay kaydetti. [55] 2025’in tamamı için 522 cemaatler arası olay ve 66 ölüm bildirdi; bunu 1-27 Ocak 2026 arasında 11 cinayet dahil 42 olay izledi. [56] Daha dar kapsamlı bir sayım yapan ASK ise 2025’te Hinduları hedef alan 206 olayı belgeledi; bunların 64’ü putlara yönelik saldırılardı. [57] Temmuz 2025’te Rangpur’un Gangachara ilçesindeki Aldadpur Balapara köyünde bir kalabalık, iddia edilen bir Facebook paylaşımı nedeniyle Hindu evlerini tahrip edip yağmaladı. Kimliği belirsiz yaklaşık 1.000 ila 1.200 saldırgan hakkında dava açılmasına rağmen başlangıçta sadece beş kişi tutuklandı. [58] Aralık 2025’te Mymensingh’in Bhaluka ilçesinde Hindu bir tekstil işçisi olan Dipu Chandra Das, temelsiz bir küfür iddiası nedeniyle bir kalabalık tarafından dövülerek öldürüldü. Saldırganlar cesedini ateşe verdi; bu olay, Bangladeşli Hinduların küfür söylentileri üzerinden nasıl hedef alındığının çarpıcı bir örneğiydi. [59] Bangladeş Azınlıkları İçin İnsan Hakları Kongresi (Human Rights Congress for Bangladesh Minorities), Ocak-Kasım 2025 arasında 32 ilçede küfürle bağlantılı 73 olay belgeledi. [60]

Dini ve kültürel pratikler de İslamcı baskı altına girdi. 2024’teki Durga Puja öncesinde Khulna’nın Dakop ilçesindeki tapınaklara ve puja komitelerine, huzurlu bir kutlamanın bedeli olarak her birinden 5 lakh taka (yaklaşık 4.200 ABD doları) talep eden imzasız mektuplar ulaştı; “koruma” karşılığında ödeme istenmesi, cizye mantığını andırıyordu. [61] Polis, festival sırasında 35 istenmeyen olay kaydetti; Eski Dakka’daki Tantibazar’da bir puja mandapına benzin dolu bir şişe atıldı. [62] Kültürel gelenekler de hedef alındı. Kendilerine Tawhidi Janata (“tevhit savunucuları”) adını veren gruplar, Hefazat-e-Islam ile birlikte “her şeyi yakarız” tehdidinde bulununca, Narayanganj’da mistik Lalon onuruna düzenlenecek bir festival Kasım 2024’te iptal edildi. O tarihten bu yana Lalon, Basanta Utsab ve diğer festivaller benzer engellemelerle karşılaştı. [63]

Temel tartışma, geçici hükümetin bu tür olayları cemaatler arası değil siyasi şiddet olarak etiketlemesi etrafında şekilleniyordu. Başdanışman Muhammad Yunus liderliğindeki hükümet, cemaatler arası şiddet haberlerini defalarca “abartılı” diyerek reddetti; 2025’e ilişkin kendi sayımında azınlıkları ilgilendiren 645 olaydan sadece 71’ini cemaatler arası olarak sınıflandırdı ve Birlik Konseyi bu rakamı reddetti. [64] Öte yandan ABD Uluslararası Dini Özgürlükler Komisyonu (USCIRF), Bangladeş’te dini özgürlüğe ilişkin endişelerin sürdüğünü ve 2025’te birçok rahatsız edici olay yaşandığını bildirdi. [65] Geçici hükümet, Hinduların Awami Birliği sadıkları olduğu varsayımıyla cemaatler arası saldırıları siyasi olarak etiketleyerek, bir buçuk yıllık görev süresi boyunca kötüleşen cemaatler arası olayları mazur göstermiş ve Hindulara daha fazla zarar vermiş oldu.

Geçici hükümet, siyasi alanı İslamcılara yeniden açarak azınlıkların kırılganlığını daha da derinleştirdi. Mart 2025’te yasaklı Hizb ut-Tahrir, Dakka’da İslami bir hilafet çağrısı yapan kamuya açık bir “Hilafet İçin Yürüyüş” (March for Khilafat) düzenledi. [66] Mayıs 2025’te Hefazat-e-Islam, Anayasa’da İslam inancının pekiştirilmesini ve çoğulculuğun reddedilmesini, ayrıca küfür için sert cezalar getirilmesini talep etti. [67] Bu grupların Bangladeş’teki sicili, azınlıklar açısından kaygı veriyor. Mart 2021’de Hefazat destekçileri, Sunamganj’ın Shalla ilçesindeki Hindu köyü Noagaon’a saldırarak 89 eve ve sekiz tapınağa zarar verdi. Hefazat ayrıca, Hindu yeni yılının ilk gününde düzenlenen Pohela Baishakh’ın Mangal Shobhajatra alayını “Hindu ayini” olarak niteleyip bunun “haram” olduğunu söyleyerek kınadı. [68]

Reformları hayata geçirmek üzere kurulan geçici hükümet, sadece azınlıklarla ilgilenen herhangi bir reform komisyonu oluşturmadı. Uzun süredir bir azınlık koruma yasası, bir ayrımcılık karşıtı yasa, ulusal bir azınlık komisyonu ve el konulmuş mülklerin (vested property) usulüne uygun iadesini talep eden Birlik Konseyi, reform sürecinde temsil edilme isteklerinin geri çevrildiğinden yakındı. [69] Ulusal Mutabakat Komisyonu’nun yaklaşık 30 siyasi partiyle birlikte hazırladığı Temmuz Ulusal Şartı, devletin temel ilkelerinin laiklik yerine “eşitlik, insan onuru, toplumsal adalet ve din özgürlüğü ile uyum” etrafında yeniden kurgulanmasını önerdi; ancak reformların din temelli ayrımcılığı nasıl sona erdireceğini ortaya koymadı. [70] Bu arada, hedefli saldırılara maruz kalan Hindular için adalet talebiyle mitingler düzenlemiş olan Hindu keşiş Chinmoy Krishna Das’ın Kasım 2024’te devlete isyana tahrik suçlamasıyla tutuklanması, Hinduların Temmuz Ayaklanması’ndan bu yana dile getirdiği kaygıları meşrulaştırdı. [71]

Mevcut Durum

Şubat 2026’daki genel seçim, Cemaat-i İslami önderliğindeki bir ittifakı yenerek Bangladeş Milliyetçi Partisi’ni (Bangladesh Nationalist Party, BNP) iktidara taşıdı. Sadece iki Hindu milletvekili seçildi; ikisi de BNP’dendi ve bunlardan biri olan Nitai Roy Chowdhury Kültür İşleri Bakanı oldu. [72] Yeni hükümet, azınlıkları korumayı ve ülkeyi her inançtan insan için güvenli kılmayı taahhüt etti. [73]

Buna karşın Birlik Konseyi, seçimin yapıldığı ay olan Şubat 2026’da sekiz cinayet ve bir tecavüz dahil 50 olay, yılın ilk çeyreğinde ise 133 olay kaydetti. [74] 2026’nın ilk yarısında 257 olay kayda geçti; bunların 40’ında 44 kişi öldürüldü, ayrıca beş kadına yönelik şiddet vakası, ibadethanelere yönelik 62 saldırı ve ev ile işyerlerine yönelik 47 saldırı yaşandı. [75] Genel şiddet düzeyi 2024’teki zirvenin çok altında kalsa da Konsey, şiddetin örüntüsünün 2025’e kıyasla büyük ölçüde değişmediğini tespit etti. [76] ASK, Ocak-Ağustos 2026 arasında Hindulara yönelik 32 saldırı bildirdi; Manabadhikar Sanskriti Foundation (MSF) ise sadece Eylül 2026’da 10 put tahribatı olayı kaydetti. [77]

Haziran 2026’da Gaibandha’nın Palashbari ilçesindeki tapınak komitesi, protestoların ve yerel Imam Ulama Parishad’ın 72 saatlik ültimatomunun ardından, “cemaatler arası uyum”u koruma gereğini gerekçe göstererek 81 fit yüksekliğinde bir Ram heykelinin inşasını askıya aldı. [78] Temmuz 2026’da, önerilen heykelin arkasındaki isim olan Haridas Chandra Tarani Das bir kara para aklama davasında tutuklandı. Birlik Konseyi, heykel üzerinden cemaatler arası nefret yaydığı iddia edilenler hakkında hiçbir işlem yapılmadığına dikkat çekerek tutuklamayı “talihsiz ve kabul edilemez” diye nitelendirdi. [79]

Birlik Konseyi, hükümete bir azınlık koruma yasası, ulusal bir azınlık komisyonu ve bir azınlıklar bakanlığı dahil sekiz maddelik bir talep bildirgesi sundu; hükümet bunlara henüz kamuoyu önünde yanıt vermedi. [80] BNP hükümeti şu ana kadar Bijon Kanti Sarkar’ı Başbakan’ın Hindu, Budist, Hristiyan ve etnik azınlık işlerinden sorumlu Özel Yardımcısı olarak atadı; Durga Puja sırasında güvenliğin artırılacağı sözünü verdi, tatili beş güne çıkardı ve Hindu Dini Refah Vakfı’na (Hindu Religious Welfare Trust) yaptığı hibeyi artırdı. [81]

Sonuç

Resmî zimmet (dhimma) sistemi artık mevcut olmasa da, Hinduların nüfus olarak gerilemesinde, hukuki ve ekonomik dezavantajlarında, siyasi marjinalleşmelerinde ve cemaatler arası şiddete kalıcı biçimde maruz kalmalarında görünür hale gelen kırılgan statüleri, pratikte zimmîliği (dhimmitude) andıran koşullara karşılık geliyor. Pakistan yönetiminden 1971 kurtuluşuna ve şimdi ayaklanma sonrası Bangladeş’e uzanan her siyasi geçişte, Hindu azınlık yeniden kırılganlıkla ve kendisini büyük ölçüde bir oy deposu olarak gören bir siyasi sistemle karşı karşıya kaldı. İslamcıların yükselişiyle birlikte, Anayasa’yı İslamileştirme çağrıları siyasi söyleme yeniden girdi; bu da zimmetin sadece uygulamada değil, hukukta da geri dönmesi korkularını artırıyor. BNP hükümeti anayasa reformunu ilerletirken, azınlık koruması ve eşit yurttaşlık vaatlerine sadık kalıp kalmayacağı izlenecek. Hinduların korunan tebaadan eşit yurttaşlara geçip geçmeyeceği, vaatlerden çok, korumayı bir hak haline getiren yasalara ve kurumlara bağlı olacak.

Notlar

[1] Anver M. Emon, Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmīs and Others in the Empire of Law (Oxford: Oxford University Press, 2012), https://academic.oup.com/book/33037 .

[2] Bat Ye’or, The Dhimmi: Jews and Christians under Islam , trans. David Maisel, Paul Fenton, and David Littman, rev. and enl. English ed. (Rutherford, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985); Bat Ye’or, Islam and Dhimmitude: Where Civilizations Collide , trans. Miriam Kochan and David Littman (Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 2002), https://search.worldcat.org/title/47054791 .

[3] Richard M. Eaton, The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760 (Berkeley: University of California Press, 1993), https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9 .

[4] National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 ; The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan , 8th ed., as modified up to May 31, 2018 (Islamabad: National Assembly of Pakistan, 2018), art. 2A and Annex (“The Objectives Resolution”), https://na.gov.pk/uploads/documents/63e602ca09b5d_461.pdf .

[5] The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan , 8th ed., as modified up to May 31, 2018 (Islamabad: National Assembly of Pakistan, 2018), art. 2A and Annex (“The Objectives Resolution”), https://na.gov.pk/uploads/documents/63e602ca09b5d_461.pdf .

[6] Riaz Ahmad, “Pakistan’s First Constituent Assembly’s Efforts for the Making of Constitution, 1947–1954,” Pakistan Journal of History and Culture 23, no. 1 (2002): 1–37, https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2023-1%202002/1-The%20first%20Constitutional%20Assembly.pdf ; ConstitutionNet, “Constitutional History of Pakistan,” International IDEA, accessed October 6, 2026, https://constitutionnet.org/country/pakistan .

[7] National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 ; Iqbal Academy Pakistan, “The Constitution of 1956,” accessed October 6, 2026, https://www.allamaiqbal.com/webcont/393/TheConstitutionof1956.html .

[8] ConstitutionNet, “Constitutional History of Pakistan,” International IDEA, accessed October 6, 2026, https://constitutionnet.org/country/pakistan .

[9] National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 .

[10] Peter R. Blood, ed., Pakistan: A Country Study , 6th ed. (Washington, DC: Federal Research Division, Library of Congress, 1995), s.v. “Ayub Khan, 1958–69,” https://countrystudies.us/pakistan/18.htm ; National Assembly of Pakistan, “Parliamentary History,” accessed October 6, 2026, https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 .

[11] International Commission of Jurists, Recurrent Exodus of Minorities from East Pakistan and Disturbances in India (Geneva: International Commission of Jurists, 1965), https://www.icj.org/resource/recurrent-exodus-of-minorities-from-east-pakistan-and-disturbances-in-india/ .

[12] Shameem Reza, “Chronology of Important Events of Language Movement,” Prothom Alo (English), February 22, 2019, https://en.prothomalo.com/bangladesh/Chronology-of-important-events-of-Language .

[13] Sharmin Joya, “She Went to Pakistan, Sang Rabindra Sangeet on Their National Television,” Daily Star (Dhaka), March 26, 2023, https://www.thedailystar.net/node/3280386 .

[14] Probir Kumar Sarker, “Chronicling the Mass Hindu Killings in 1971,” Dhaka Tribune , October 27, 2021, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/318541/chronicling-the-mass-hindu-killings-in-1971 .

[15] “Telegram from the Consulate General in Dacca to the Department of State,” April 6, 1971, in Foreign Relations of the United States, 1969–1976 , vol. 11, South Asia Crisis, 1971 , ed. Louis J. Smith (Washington, DC: Government Printing Office, 2005), doc. 19, https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v11/d19 .

[16] “Recognizing the Bangladesh Genocide of 1971, H.R. Res. 1430, 117th Cong.” (2022), quoting Blood’s telegram of April 8, 1971, https://www.congress.gov/bill/117th-congress/house-resolution/1430/text .

[17] Kenneth Hill, William Seltzer, Jennifer Leaning, Saira J. Malik, and Sharon S. Russell, “The Demographic Impact of Partition: Bengal in 1947” (paper presented at the XXV International Population Conference of the International Union for the Scientific Study of Population, Tours, France, July 2005), table 2, https://ipc2005.popconf.org/papers/52236 . The 1951 Census of India recorded about 2.52 million displaced persons from East Pakistan in India’s eastern zone, 2.06 million of them in West Bengal.

[18] Shishir Moral, “Hindus in Bangladesh Decrease by 7.5 Million over 50 Years,” Prothom Alo (English), November 14, 2021, https://en.prothomalo.com/bangladesh/hindus-in-bangladesh-decrease-by-75-million-over-50-years .

[19] Sekhar Bandyopadhyay and Anasua Basu Ray Chaudhury, In Search of Space: The Scheduled Caste Movement in West Bengal after Partition , Policies and Practices 59 (Kolkata: Mahanirban Calcutta Research Group, 2014), 4, https://mcrg.ac.in/PP59.pdf ; Jogendra Nath Mandal to Liaquat Ali Khan, October 8, 1950, reprinted in Shocking Revelations of Pakistan Atrocities on Minorities (America and India Feature and News Service, 1950), South Asian American Digital Archive, https://www.saada.org/item/20141106-3873 ; Jawaharlal Nehru to Chief Ministers, April 8, 1950, in Selected Works of Jawaharlal Nehru , 2nd ser., vol. 14, pt. 2 (New Delhi: Jawaharlal Nehru Memorial Fund), 445–47, Nehru Archive, accessed October 6, 2026, https://nehruarchive.in/documents/letters-to-chief-ministers-i-8-april-1950-gopnq6 .

[20] International Commission of Jurists, Recurrent Exodus of Minorities from East Pakistan and Disturbances in India (Geneva: International Commission of Jurists, 1965), https://www.icj.org/resource/recurrent-exodus-of-minorities-from-east-pakistan-and-disturbances-in-india/ .

[21] US General Accounting Office, United States Assistance for Pakistani Refugees in India , Report to Senator Edward M. Kennedy, B-173651 (Washington, DC: General Accounting Office, 1972), 1, 5, https://www.gao.gov/assets/b-173651-096575.pdf . The report cites Government of India figures as of November 15, 1971: about 9.8 million refugees, 93 percent of them Hindus.

[22] Parvez Rahaman, “Jogendra’s Properties in Noakhali: Displacement and the Death of Hope,” Modern Asian Studies 58, no. 6 (2024): 1608–37, https://doi.org/10.1017/S0026749X24000489 .

[23] The Prevention of Transfer of Property and Removal of Documents and Records Act, 1952, Laws of Bangladesh, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-243.html .

[24] Md. Abdul Hye v. Bangladesh and Others , Writ Petition No. 8932 of 2011, judgment of November 23, 2017, High Court Division, Supreme Court of Bangladesh, reported in 10 SCOB [2018] HCD 163, 163–89, https://supremecourt.gov.bd/resources/bulletin/10_SCOB_HD_12.pdf .

[25] Md. Abdul Hye v. Bangladesh and Others , Writ Petition No. 8932 of 2011, judgment of November 23, 2017, High Court Division, Supreme Court of Bangladesh, reported in 10 SCOB [2018] HCD 163, 163–89, https://supremecourt.gov.bd/resources/bulletin/10_SCOB_HD_12.pdf .

[26] Staff Correspondent, “Hindus Lost 26 Lakh Acres of Land from 1965 to 2006,” Daily Star (Dhaka), May 15, 2008, https://www.thedailystar.net/news-detail-36658 (Abul Barkat ve diğerleri, Deprivation of Hindu Minority in Bangladesh: Living with Vested Property, 2008 çalışmasını aktarmaktadır); Minority Rights Group International, “Hindus,” World Directory of Minorities and Indigenous Peoples: Bangladesh içinde, updated July 2018, https://minorityrights.org/communities/hindus/ .

[27] Bangladesh Bureau of Statistics, Population and Housing Census 2022: National Report, vol. 1 (Dhaka: Statistics and Informatics Division, Ministry of Planning, November 2023), “Key Findings of Population and Housing Census (1974–2022),” https://file-khulna.portal.gov.bd/uploads/9445a99d-43fb-41cc-a28d-e2453697db8b//659/50b/1dc/65950b1dca846629329934.pdf .

[28] The Constitution of the People’s Republic of Bangladesh (adopted November 4, 1972), preamble ve arts. 2A, 8, 27, 28, 41, Laws of Bangladesh, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .

[29] Md Jahid Hossain Bhuiyan, “The Contested Concept of Secularism and Bangladesh,” American Journal of Comparative Law 69, no. 3 (2021): 399–448, https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .

[30] Star Online Report, “Writ Challenging Islam as State Religion Rejected,” Daily Star (Dhaka), March 28, 2016, https://www.thedailystar.net/city/islam-retains-status-state-religion-1200808 ; Md Jahid Hossain Bhuiyan, “The Contested Concept of Secularism and Bangladesh,” American Journal of Comparative Law 69, no. 3 (2021): 399–448, https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .

[31] Star Online Report, “Writ Challenging Islam as State Religion Rejected,” Daily Star (Dhaka), March 28, 2016, https://www.thedailystar.net/city/islam-retains-status-state-religion-1200808 ; The Constitution of the People’s Republic of Bangladesh (adopted November 4, 1972), preamble ve arts. 2A, 8, 27, 28, 41, Laws of Bangladesh, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .

[32] The Constitution of the People’s Republic of Bangladesh (adopted November 4, 1972), preamble ve arts. 2A, 8, 27, 28, 41, Laws of Bangladesh, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs, http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .

[33] Ali Asif Shawon, “Reform Commissions Suggest Dropping Secularism, Other Major Changes,” Dhaka Tribune, January 15, 2025, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/370929/reform-commissions-suggest-dropping-secularism ; Mohiuddin Alamgir, “Groundwork Laid for Sweeping Constitutional Reforms,” Daily Star (Dhaka), October 18, 2025, https://www.thedailystar.net/supplements/july-national-charter/news/groundwork-laid-sweeping-constitutional-reforms-4011941 ; Shaikh Shahrukh, “EC: BNP Sweeps with 209 Seats, Jamaat Gets 68, NCP 6,” Dhaka Tribune, February 13, 2026, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/election/403276/bnp-sweeps-with-209-seats-jamaat-gets-68-ncp-6 .

[34] Minority Rights Group International, “Hindus,” World Directory of Minorities and Indigenous Peoples: Bangladesh içinde, updated July 2018, https://minorityrights.org/communities/hindus/ .

[35] Minority Rights Group International, “Hindus,” World Directory of Minorities and Indigenous Peoples: Bangladesh içinde, updated July 2018, https://minorityrights.org/communities/hindus/ ; Press Trust of India, “Hindus among Four from Minority Communities Elected to Bangladesh Parliament,” ETV Bharat, February 16, 2026, https://www.etvbharat.com/en/international/hindus-among-four-from-minority-communities-elected-to-bangladesh-parliament-enn26021600216 .

[36] Md Jahid Hossain Bhuiyan, “The Contested Concept of Secularism and Bangladesh,” American Journal of Comparative Law 69, no. 3 (2021): 399–448, https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .

[37] Bruce Vaughn, Islamist Extremism in Bangladesh, CRS Report RS22591 (Washington, DC: Congressional Research Service, January 31, 2007), https://www.congress.gov/crs_external_products/RS/PDF/RS22591/RS22591.3.pdf ; Julhas Alam, “Police in Bangladesh Use Batons and Tear Gas to Disperse Rally by Banned Islamist Group,” Associated Press, March 7, 2025, https://www.wsls.com/news/world/2025/03/07/police-in-bangladesh-use-batons-and-tear-gas-to-disperse-rally-by-banned-islamist-group/ .

[38] Bruce Vaughn, Islamist Extremism in Bangladesh, CRS Report RS22591 (Washington, DC: Congressional Research Service, January 31, 2007), https://www.congress.gov/crs_external_products/RS/PDF/RS22591/RS22591.3.pdf .

[39] “Pakistan Protests Indian Temple, Moslems Riot in Bangladesh,” Associated Press, November 11, 1989, https://apnews.com/article/cc650e146f7cc59d755089e6d934648b .

[40] Osman Ghani Mansoor, “Moslems Attack Hindu Temples in Bangladesh,” Associated Press, October 31, 1990, https://apnews.com/article/13fb4612b61af36933facca1c0744af9 ; Minority Rights Group International, “Hindus,” World Directory of Minorities and Indigenous Peoples: Bangladesh içinde, updated July 2018, https://minorityrights.org/communities/hindus/ .

[41] Farid Hossain, “Anti-Hindu Violence in Bangladesh Leaves One Dead,” Associated Press, November 1, 1990, https://apnews.com/article/39fcd0f7225b7925c74c84d948f90d87 ; Farid Hossain, “Two Killed, 350 Injured in Anti-Hindu Violence,” Associated Press, November 2, 1990, https://apnews.com/article/1dac81dde8b08a09c908adf892f7a420 .

[42] “Bangladesh Temples under Renewed Attack,” United Press International, December 8, 1992, https://www.upi.com/Archives/1992/12/08/Bangladesh-temples-under-renewed-attack/9529723790800/ .

[43] Judicial Inquiry Commission on Post-Election Violence (Shahabuddin Commission), Investigation Report, Part 1: Violence after the 8th National Assembly Election, 2001 (submitted April 24, 2011; Bangladesh Gazette’de olağanüstü sayıda yayımlandı, April 1, 2014), https://www.hrcbm.org/wp-new/wp-content/uploads/2022/02/Shahabuddin-Commission-Report-2001-reviewed.pdf .

[44] US Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor, “Bangladesh,” International Religious Freedom Report 2004 içinde (Washington, DC: US Department of State, 2004), https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35514.htm .

[45] Rumi Kawser, “Justice Still Elusive 18 Years after Ramna Batamul Bomb Attack,” Dhaka Tribune, April 14, 2019, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/court/174256/justice-still-elusive-18-years-after-ramna-batamul .

[46] Ain o Salish Kendra, “Violence against Religious Minorities: 2013 Overview,” January 8, 2014, https://www.askbd.org/ask/?p=2111 .

[47] Kamran Reza Chowdhury, “Bangladesh: Hindu Temple Worker Killed in Suspected Militant Attack,” BenarNews, July 1, 2016, https://www.benarnews.org/english/news/bengali/hindu-attack-07012016143646.html ; FE Online Report, “Four JMB Militants to Die for Murder of Hindu Priest in Panchagarh,” Financial Express (Dhaka), March 15, 2020, https://old.thefinancialexpress.com.bd/national/four-jmb-militants-to-die-for-murder-of-hindu-priest-in-panchagarh-1584255715 .

[48] Kamran Reza Chowdhury, “Bangladesh: Hindu Temple Worker Killed in Suspected Militant Attack,” BenarNews, July 1, 2016, https://www.benarnews.org/english/news/bengali/hindu-attack-07012016143646.html .

[49] Shahadat Hossain, “4 Years of Nasirnagar Violence: Investigations of 7 Cases Yet to Be Completed,” Prothom Alo (English), October 30, 2020, https://en.prothomalo.com/bangladesh/crime-and-law/4-years-of-nasirnagar-violence-investigations-of-7-cases-yet-to-be-completed .

[50] Ain o Salish Kendra, “Violence against Religious Minorities: 2013 Overview,” January 8, 2014, https://www.askbd.org/ask/?p=2111 ; Human Rights Watch, “Bangladesh: Deadly Attacks on Hindu Festival,” October 21, 2021, https://www.hrw.org/news/2021/10/21/bangladesh-deadly-attacks-hindu-festival .

[51] Masud Alam, “Who Is Iqbal, the Man behind the Quran Incident That Triggered Violence?,” Dhaka Tribune, October 21, 2021, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/315762/who-is-iqbal-the-man-behind-the-quran-incident .

[52] Human Rights Watch, “Bangladesh: Deadly Attacks on Hindu Festival,” October 21, 2021, https://www.hrw.org/news/2021/10/21/bangladesh-deadly-attacks-hindu-festival .

[53] Al Jazeera and News Agencies, “Bangladesh Police Clash with Protesters as Hindu Leader Detained,” Al Jazeera, November 26, 2024, https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained .

[54] Staff Correspondent, “Bangladesh Sees 2,500 Incidents of Communal Violence in 330 Days,” Prothom Alo (English), July 10, 2025, https://en.prothomalo.com/bangladesh/g3cfs04xvc ; Salma Akter Sharmin, “BHBC Unity Council Reports 432 Violence against Minority Cases in under a Year,” Dhaka Tribune, July 10, 2025, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/386088/bhbc-unity-council-reports-432-violence-against .

[55] Staff Correspondent, “Bangladesh Sees 2,500 Incidents of Communal Violence in 330 Days,” Prothom Alo (English), July 10, 2025, https://en.prothomalo.com/bangladesh/g3cfs04xvc .

[56] Sushmita Munshi, “522 Communal Attacks in 2025, Not 71, Says Minority Rights Body,” Dhaka Tribune, January 29, 2026, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/402143/522-communal-attacks-in-2025-not-71-says .

[57] Ain o Salish Kendra, “Violence against Religious Minorities, January–December 2025” (Dhaka: Ain o Salish Kendra, n.d.), accessed October 6, 2026, https://www.askbd.org/ask/wp-content/uploads/2025/12/Violence-Against-Religious-Minorities-January-December-2025-min.pdf .

[58] United News of Bangladesh, “Five Arrested over Rangpur Violence,” Dhaka Tribune, July 30, 2025, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/387748/five-arrested-over-rangpur-violence ; Our Correspondent, Lalmonirhat, “Man Arrested for Inciting Attack on Hindu Homes in Rangpur,” Daily Star (Dhaka), August 3, 2025, https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/man-arrested-inciting-attack-hindu-homes-rangpur-3954476 .

[59] Tribune Report, “Six More Held over Lynching of Hindu Youth in Mymensingh,” Dhaka Tribune, December 25, 2025, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/399565/six-more-held-over-lynching-of-hindu-youth-in ; Indo-Asian News Service, “Rising Threat to Minorities in Bangladesh over False Blasphemy Accusations,” IANS Live, December 20, 2025, https://ianslive.in/rising-threat-to-minorities-in-bangladesh-over-false-blasphemy-accusations--20251220201644 .

[60] Indo-Asian News Service, “Rising Threat to Minorities in Bangladesh over False Blasphemy Accusations,” IANS Live, December 20, 2025, https://ianslive.in/rising-threat-to-minorities-in-bangladesh-over-false-blasphemy-accusations--20251220201644 .

[61] Business Today Desk, “‘There Is Fear in Our Minds’: Hindu Temples in Bangladesh Get Extortion Threats ahead of Durga Puja,” Business Today, September 25, 2024, https://www.businesstoday.in/amp/india/story/there-is-fear-in-our-minds-hindu-temples-in-bangladesh-get-extortion-threats-ahead-of-durga-puja-447523-2024-09-25 .

[62] Press Trust of India, “35 Untoward Incidents Related to Durga Puja in Bangladesh since October 1, 17 Arrested: Police,” Deccan Herald, October 12, 2024, https://deccanherald.com/world/35-untoward-incidents-related-to-durga-puja-in-bangladesh-since-october-1-17-arrested-police-3229694 ; Staff Correspondent, “‘Crude Bomb’ Thrown at Puja Mandap in Tantibazar, Five Injured with Knife,” Prothom Alo (English), October 12, 2024, https://en.prothomalo.com/bangladesh/city/3m1cdrt69p .

[63] bdnews24.com, “Threat to ‘Burn Everything’ Halts Lalon Mela in Narayanganj,” Financial Express (Dhaka), November 23, 2024, https://thefinancialexpress.com.bd/national/threat-to-burn-everything-halts-lalon-mela ; Rina Akter Tuli, “Who Gets to Decide What Bangladesh Can Celebrate?,” Dhaka Tribune, August 26, 2026, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/418346/who-gets-to-decide-what-bangladesh-can-celebrate .

[64] Al Jazeera and News Agencies, “Bangladesh Police Clash with Protesters as Hindu Leader Detained,” Al Jazeera, November 26, 2024, https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained ; Sushmita Munshi, “522 Communal Attacks in 2025, Not 71, Says Minority Rights Body,” Dhaka Tribune, January 29, 2026, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/402143/522-communal-attacks-in-2025-not-71-says .

[65] Diplomatic Correspondent, “Concerns Remain over Religious Freedom in Bangladesh: USCIRF Report,” Prothom Alo (English), March 17, 2026, https://en.prothomalo.com/bangladesh/njhyhwvok5 .

[66] Julhas Alam, “Police in Bangladesh Use Batons and Tear Gas to Disperse Rally by Banned Islamist Group,” Associated Press, March 7, 2025, https://www.wsls.com/news/world/2025/03/07/police-in-bangladesh-use-batons-and-tear-gas-to-disperse-rally-by-banned-islamist-group/ .

[67] Staff Reporter, “Hefazat’s 12-Point Demand Feature Banning AL, Qadianis,” Jago News 24, May 3, 2025, https://www.jagonews24.com/en/politics/news/82384 .

[68] Bari Dhali, “Attack on Sunamganj Hindus: 89 Houses, 8 Temples Damaged,” Dhaka Tribune, March 22, 2021, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/241887/attack-on-sunamganj-hindus-89-houses-8-temples ; Focus Bangla, “Hefazat: Mongol Shobhajatra Is Haram,” Dhaka Tribune, April 14, 2018, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/143255/hefazat-mongol-shobhajatra-is-haram .

[69] Salma Akter Sharmin, “BHBC Unity Council Reports 432 Violence against Minority Cases in under a Year,” Dhaka Tribune, July 10, 2025, https://www.dhakatribune.com/bangladesh/386088/bhbc-unity-council-reports-432-violence-against .

[70] Mohiuddin Alamgir, “Groundwork Laid for Sweeping Constitutional Reforms,” Daily Star (Dhaka), October 18, 2025, https://www.thedailystar.net/supplements/july-national-charter/news/groundwork-laid-sweeping-constitutional-reforms-4011941 .

[71] Al Jazeera and News Agencies, “Bangladesh Police Clash with Protesters as Hindu Leader Detained,” Al Jazeera, November 26, 2024, https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained .

[72] Press Trust of India, “Hindus among Four from Minority Communities Elected to Bangladesh Parliament,” ETV Bharat, February 16, 2026, https://www.etvbharat.com/en/international/hindus-among-four-from-minority-communities-elected-to-bangladesh-parliament-enn26021600216 ; Special Correspondent, “Ministers and State Ministers: Who Gets Which Portfolio,” Prothom Alo (English), February 18, 2026, https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/g8mziy0c9f .

[73] “Bangladesh Govt Committed to Safe, Peaceful Durga Puja Celebrations, Says Religious Affairs Minister Mohammad Shamim,” All India Radio News (New Delhi), September 30, 2026, https://newsonair.gov.in/bangladesh-govt-committed-to-safe-peaceful-durga-puja-celebrations-says-religious-affairs-minister-mohammad-shamim/ .

[74] Asian News International, “Bangladesh Minority Group Expresses Concerns over Rise in Communal Violence,” Sentinel (Guwahati), April 10, 2026, https://www.sentinelassam.com/amp/story/more-news/international/bangladesh-minority-group-expresses-concerns-over-rise-in-communal-violence .

[75] Staff Correspondent, “Bangladesh Records 257 Communal Violence Incidents in First Half of 2026,” Prothom Alo (English), July 27, 2026, https://en.prothomalo.com/bangladesh/r67tnv2anc .

[76] Asian News International, “Bangladesh Hindu Buddhist Christian Unity Council Releases Data on Communal Violence in First Half of 2026,” Tribune (Chandigarh), July 27, 2026, https://www.tribuneindia.com/news/world/bangladesh-hindu-buddhist-christian-unity-council-releases-data-on-communal-violence-in-first-half-of-2026/ .

[77] Ain o Salish Kendra, “Violence against Religious Minorities, January–August 2026,” September 8, 2026, https://www.askbd.org/ask/2026/09/08/violence-against-religious-minorities-jan-aug-2026/ ; Staff Reporter, “24 Deaths in Jail Custody in September, 23 Killed in ‘Mob’: MSF,” Views Bangladesh, September 30, 2026, https://viewsbangladesh.com/24-deaths-in-jail-custody-in-september-23-killed-in-mob-msf/ .

[78] Sumon Corraya, “Garibandha: Work on Hindu God Ram Statue Suspended Following Islamic Protests,” AsiaNews, June 13, 2026, https://www.asianews.it/en/south-asia/bangladesh/garibandha-work-on-hindu-god-ram-statue-suspended-following-islamic-protests .

[79] TBS Report, “Man behind Proposed 81-ft Ram Statue in Gaibandha Arrested, Remanded in Tk9cr Money Laundering Case,” Business Standard (Dhaka), July 13, 2026, https://www.tbsnews.net/bangladesh/crime/man-behind-proposed-81-ft-ram-statue-gaibandha-held-tk9cr-money-laundering-case .

[80] Staff Correspondent, “Bangladesh Records 257 Communal Violence Incidents in First Half of 2026,” Prothom Alo (English), July 27, 2026, https://en.prothomalo.com/bangladesh/r67tnv2anc .

[81] Special Correspondent, “Two Special Assistants to Prime Minister Appointed with State Minister Rank,” Prothom Alo (English), April 2, 2026, https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/ewxgqsz3ul ; “Bangladesh Govt Committed to Safe, Peaceful Durga Puja Celebrations, Says Religious Affairs Minister Mohammad Shamim,” All India Radio News (New Delhi), September 30, 2026, https://newsonair.gov.in/bangladesh-govt-committed-to-safe-peaceful-durga-puja-celebrations-says-religious-affairs-minister-mohammad-shamim/ ; Special Correspondent, “Govt Holiday Extended by a Day, Giving 5-Day Break, PM Also Increases Grants,” Prothom Alo (English), September 29, 2026, https://en.prothomalo.com/bangladesh/6le1o1kxzd .

Kaynakça Ahmad, Riaz. “Pakistan’s First Constituent Assembly’s Efforts for the Making of Constitution, 1947–1954.” Pakistan Journal of History and Culture 23, no. 1 (2002): 1–37. https://nihcr.edu.pk/Latest_English_Journal/Pjhc%2023-1%202002/1-The%20first%20Constitutional%20Assembly.pdf .

Ain o Salish Kendra. “Violence against Religious Minorities: 2013 Overview.” January 8, 2014. https://www.askbd.org/ask/?p=2111 .

Ain o Salish Kendra. “Violence against Religious Minorities, January–December 2025.” Dhaka: Ain o Salish Kendra, n.d. Accessed October 6, 2026. https://www.askbd.org/ask/wp-content/uploads/2025/12/Violence-Against-Religious-Minorities-January-December-2025-min.pdf .

Ain o Salish Kendra. “Violence against Religious Minorities, January–August 2026.” September 8, 2026. https://www.askbd.org/ask/2026/09/08/violence-against-religious-minorities-jan-aug-2026/ .

Al Jazeera and News Agencies. “Bangladesh Police Clash with Protesters as Hindu Leader Detained.” Al Jazeera, November 26, 2024. https://www.aljazeera.com/news/2024/11/26/bangladesh-police-clash-with-protesters-as-hindu-leader-detained .

Alam, Julhas. “Police in Bangladesh Use Batons and Tear Gas to Disperse Rally by Banned Islamist Group.” Associated Press, March 7, 2025. https://www.wsls.com/news/world/2025/03/07/police-in-bangladesh-use-batons-and-tear-gas-to-disperse-rally-by-banned-islamist-group/ .

Alam, Masud. “Who Is Iqbal, the Man behind the Quran Incident That Triggered Violence?” Dhaka Tribune, October 21, 2021. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/315762/who-is-iqbal-the-man-behind-the-quran-incident .

Alamgir, Mohiuddin. “Groundwork Laid for Sweeping Constitutional Reforms.” Daily Star (Dhaka), October 18, 2025. https://www.thedailystar.net/supplements/july-national-charter/news/groundwork-laid-sweeping-constitutional-reforms-4011941 .

Asian News International. “Bangladesh Hindu Buddhist Christian Unity Council Releases Data on Communal Violence in First Half of 2026.” Tribune (Chandigarh), July 27, 2026. https://www.tribuneindia.com/news/world/bangladesh-hindu-buddhist-christian-unity-council-releases-data-on-communal-violence-in-first-half-of-2026/ .

Asian News International. “Bangladesh Minority Group Expresses Concerns over Rise in Communal Violence.” Sentinel (Guwahati), April 10, 2026. https://www.sentinelassam.com/amp/story/more-news/international/bangladesh-minority-group-expresses-concerns-over-rise-in-communal-violence .

Bandyopadhyay, Sekhar ve Anasua Basu Ray Chaudhury. In Search of Space: The Scheduled Caste Movement in West Bengal after Partition. Policies and Practices 59. Kolkata: Mahanirban Calcutta Research Group, 2014. https://mcrg.ac.in/PP59.pdf .

Bangladesh Bureau of Statistics. Population and Housing Census 2022: National Report. Vol. 1. Dhaka: Statistics and Informatics Division, Ministry of Planning, November 2023. “Key Findings of Population and Housing Census (1974–2022).” https://file-khulna.portal.gov.bd/uploads/9445a99d-43fb-41cc-a28d-e2453697db8b//659/50b/1dc/65950b1dca846629329934.pdf .

“Bangladesh Govt Committed to Safe, Peaceful Durga Puja Celebrations, Says Religious Affairs Minister Mohammad Shamim.” All India Radio News (New Delhi), September 30, 2026. https://newsonair.gov.in/bangladesh-govt-committed-to-safe-peaceful-durga-puja-celebrations-says-religious-affairs-minister-mohammad-shamim/ .

“Bangladesh Records 257 Communal Violence Incidents in First Half of 2026.” Prothom Alo (English), July 27, 2026. https://en.prothomalo.com/bangladesh/r67tnv2anc .

“Bangladesh Sees 2,500 Incidents of Communal Violence in 330 Days.” Prothom Alo (English), July 10, 2025. https://en.prothomalo.com/bangladesh/g3cfs04xvc .

“Bangladesh Temples under Renewed Attack.” United Press International, December 8, 1992. https://www.upi.com/Archives/1992/12/08/Bangladesh-temples-under-renewed-attack/9529723790800/ .

Bat Ye’or. The Dhimmi: Jews and Christians under Islam. Çeviren: David Maisel, Paul Fenton ve David Littman. Gözden geçirilmiş ve genişletilmiş İngilizce baskı. Rutherford, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 1985.

Bat Ye’or. Islam and Dhimmitude: Where Civilizations Collide. Çeviren: Miriam Kochan ve David Littman. Madison, NJ: Fairleigh Dickinson University Press, 2002. https://search.worldcat.org/title/47054791 .

bdnews24.com. “Threat to ‘Burn Everything’ Halts Lalon Mela in Narayanganj.” Financial Express (Dhaka), November 23, 2024. https://thefinancialexpress.com.bd/national/threat-to-burn-everything-halts-lalon-mela .

Bhuiyan, Md Jahid Hossain. “The Contested Concept of Secularism and Bangladesh.” American Journal of Comparative Law 69, no. 3 (2021): 399–448. https://doi.org/10.1093/ajcl/avab014 .

Blood, Peter R., ed. Pakistan: A Country Study. 6. baskı. Washington, DC: Federal Research Division, Library of Congress, 1995. “Ayub Khan, 1958–69” maddesi. https://countrystudies.us/pakistan/18.htm .

Chowdhury, Kamran Reza. “Bangladesh: Hindu Temple Worker Killed in Suspected Militant Attack.” BenarNews, July 1, 2016. https://www.benarnews.org/english/news/bengali/hindu-attack-07012016143646.html .

“Concerns Remain over Religious Freedom in Bangladesh: USCIRF Report.” Prothom Alo (English), March 17, 2026. https://en.prothomalo.com/bangladesh/njhyhwvok5 .

The Constitution of the Islamic Republic of Pakistan. 8. baskı. 31 Mayıs 2018’e kadar yapılan değişikliklerle. İslamabad: National Assembly of Pakistan, 2018. https://na.gov.pk/uploads/documents/63e602ca09b5d_461.pdf .

The Constitution of the People’s Republic of Bangladesh. 4 Kasım 1972’de kabul edildi. Laws of Bangladesh, Ministry of Law, Justice and Parliamentary Affairs. http://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-367.html .

ConstitutionNet. “Constitutional History of Pakistan.” International IDEA. Erişim tarihi: 6 Ekim 2026. https://constitutionnet.org/country/pakistan .

Corraya, Sumon. “Garibandha: Work on Hindu God Ram Statue Suspended Following Islamic Protests.” AsiaNews, June 13, 2026. https://www.asianews.it/en/south-asia/bangladesh/garibandha-work-on-hindu-god-ram-statue-suspended-following-islamic-protests .

“‘Crude Bomb’ Thrown at Puja Mandap in Tantibazar, Five Injured with Knife.” Prothom Alo (English), October 12, 2024. https://en.prothomalo.com/bangladesh/city/3m1cdrt69p .

Dhali, Bari. “Attack on Sunamganj Hindus: 89 Houses, 8 Temples Damaged.” Dhaka Tribune, March 22, 2021. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/241887/attack-on-sunamganj-hindus-89-houses-8-temples .

Eaton, Richard M. The Rise of Islam and the Bengal Frontier, 1204–1760. Berkeley: University of California Press, 1993. https://publishing.cdlib.org/ucpressebooks/view?docId=ft067n99v9 .

Emon, Anver M. Religious Pluralism and Islamic Law: Dhimmīs and Others in the Empire of Law. Oxford: Oxford University Press, 2012. https://academic.oup.com/book/33037 .

“Four JMB Militants to Die for Murder of Hindu Priest in Panchagarh.” Financial Express (Dhaka), March 15, 2020. https://old.thefinancialexpress.com.bd/national/four-jmb-militants-to-die-for-murder-of-hindu-priest-in-panchagarh-1584255715 .

“Govt Holiday Extended by a Day, Giving 5-Day Break, PM Also Increases Grants.” Prothom Alo (English), September 29, 2026. https://en.prothomalo.com/bangladesh/6le1o1kxzd .

“Hefazat’s 12-Point Demand Feature Banning AL, Qadianis.” Jago News 24, May 3, 2025. https://www.jagonews24.com/en/politics/news/82384 .

“Hefazat: Mongol Shobhajatra Is Haram.” Dhaka Tribune, April 14, 2018. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/143255/hefazat-mongol-shobhajatra-is-haram .

Hill, Kenneth, William Seltzer, Jennifer Leaning, Saira J. Malik ve Sharon S. Russell. “The Demographic Impact of Partition: Bengal in 1947.” International Union for the Scientific Study of Population’un XXV. Uluslararası Nüfus Konferansı’nda sunulan bildiri, Tours, Fransa, Temmuz 2005. https://ipc2005.popconf.org/papers/52236 .

“Hindus Lost 26 Lakh Acres of Land from 1965 to 2006.” Daily Star (Dakka), 15 Mayıs 2008. Abul Barkat ve diğerlerinin Deprivation of Hindu Minority in Bangladesh: Living with Vested Property (2008) başlıklı çalışmasına dayanan haber. https://www.thedailystar.net/news-detail-36658 .

Hossain, Farid. “Anti-Hindu Violence in Bangladesh Leaves One Dead.” Associated Press, 1 Kasım 1990. https://apnews.com/article/39fcd0f7225b7925c74c84d948f90d87 .

Hossain, Farid. “Two Killed, 350 Injured in Anti-Hindu Violence.” Associated Press, 2 Kasım 1990. https://apnews.com/article/1dac81dde8b08a09c908adf892f7a420 .

Hossain, Shahadat. “4 Years of Nasirnagar Violence: Investigations of 7 Cases Yet to Be Completed.” Prothom Alo (İngilizce), 30 Ekim 2020. https://en.prothomalo.com/bangladesh/crime-and-law/4-years-of-nasirnagar-violence-investigations-of-7-cases-yet-to-be-completed .

Human Rights Watch. “Bangladesh: Deadly Attacks on Hindu Festival.” 21 Ekim 2021. https://www.hrw.org/news/2021/10/21/bangladesh-deadly-attacks-hindu-festival .

Indo-Asian News Service. “Rising Threat to Minorities in Bangladesh over False Blasphemy Accusations.” IANS Live, 20 Aralık 2025. https://ianslive.in/rising-threat-to-minorities-in-bangladesh-over-false-blasphemy-accusations--20251220201644 .

International Commission of Jurists. Recurrent Exodus of Minorities from East Pakistan and Disturbances in India. Cenevre: International Commission of Jurists, 1965. https://www.icj.org/resource/recurrent-exodus-of-minorities-from-east-pakistan-and-disturbances-in-india/ .

Iqbal Academy Pakistan. “The Constitution of 1956.” Erişim: 6 Ekim 2026. https://www.allamaiqbal.com/webcont/393/TheConstitutionof1956.html .

Joya, Sharmin. “She Went to Pakistan, Sang Rabindra Sangeet on Their National Television.” Daily Star (Dakka), 26 Mart 2023. https://www.thedailystar.net/node/3280386 .

Seçim Sonrası Şiddete İlişkin Yargı Soruşturma Komisyonu (Shahabuddin Komisyonu). Investigation Report, Part 1: Violence after the 8th National Assembly Election, 2001. 24 Nisan 2011’de sunuldu. Bangladesh Gazette’te olağanüstü sayı olarak yayımlandı, 1 Nisan 2014. https://www.hrcbm.org/wp-new/wp-content/uploads/2022/02/Shahabuddin-Commission-Report-2001-reviewed.pdf .

Kawser, Rumi. “Justice Still Elusive 18 Years after Ramna Batamul Bomb Attack.” Dhaka Tribune, 14 Nisan 2019. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/court/174256/justice-still-elusive-18-years-after-ramna-batamul .

“Man Arrested for Inciting Attack on Hindu Homes in Rangpur.” Daily Star (Dakka), 3 Ağustos 2025. https://www.thedailystar.net/news/bangladesh/crime-justice/news/man-arrested-inciting-attack-hindu-homes-rangpur-3954476 .

“Man behind Proposed 81-ft Ram Statue in Gaibandha Arrested, Remanded in Tk9cr Money Laundering Case.” Business Standard (Dakka), 13 Temmuz 2026. https://www.tbsnews.net/bangladesh/crime/man-behind-proposed-81-ft-ram-statue-gaibandha-held-tk9cr-money-laundering-case .

Mandal, Jogendra Nath. Liaquat Ali Khan’a mektup, 8 Ekim 1950. Shocking Revelations of Pakistan Atrocities on Minorities içinde yeniden basılmıştır. America and India Feature and News Service, 1950. South Asian American Digital Archive. https://www.saada.org/item/20141106-3873 .

Mansoor, Osman Ghani. “Moslems Attack Hindu Temples in Bangladesh.” Associated Press, 31 Ekim 1990. https://apnews.com/article/13fb4612b61af36933facca1c0744af9 .

Md. Abdul Hye v. Bangladesh and Others. Writ Petition No. 8932 of 2011. Bangladeş Yüksek Mahkemesi High Court Division, 23 Kasım 2017. 10 SCOB [2018] HCD 163’te yayımlandı. https://supremecourt.gov.bd/resources/bulletin/10_SCOB_HD_12.pdf .

“Ministers and State Ministers: Who Gets Which Portfolio.” Prothom Alo (İngilizce), 18 Şubat 2026. https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/g8mziy0c9f .

Minority Rights Group International. “Hindus.” World Directory of Minorities and Indigenous Peoples: Bangladesh içinde. Temmuz 2018’de güncellendi. https://minorityrights.org/communities/hindus/ .

Moral, Shishir. “Hindus in Bangladesh Decrease by 7.5 Million over 50 Years.” Prothom Alo (İngilizce), 14 Kasım 2021. https://en.prothomalo.com/bangladesh/hindus-in-bangladesh-decrease-by-75-million-over-50-years .

Munshi, Sushmita. “522 Communal Attacks in 2025, Not 71, Says Minority Rights Body.” Dhaka Tribune, 29 Ocak 2026. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/402143/522-communal-attacks-in-2025-not-71-says .

National Assembly of Pakistan. “Parliamentary History.” Erişim: 6 Ekim 2026. https://www.na.gov.pk/en/content.php?id=75 .

Nehru, Jawaharlal. Başbakanlara mektup, 8 Nisan 1950. Selected Works of Jawaharlal Nehru, 2. seri, cilt 14, bölüm 2, 445–47 içinde. Yeni Delhi: Jawaharlal Nehru Memorial Fund. Nehru Archive. Erişim: 6 Ekim 2026. https://nehruarchive.in/documents/letters-to-chief-ministers-i-8-april-1950-gopnq6 .

“Pakistan Protests Indian Temple, Moslems Riot in Bangladesh.” Associated Press, 11 Kasım 1989. https://apnews.com/article/cc650e146f7cc59d755089e6d934648b .

Press Trust of India. “Hindus among Four from Minority Communities Elected to Bangladesh Parliament.” ETV Bharat, 16 Şubat 2026. https://www.etvbharat.com/en/international/hindus-among-four-from-minority-communities-elected-to-bangladesh-parliament-enn26021600216 .

Press Trust of India. “35 Untoward Incidents Related to Durga Puja in Bangladesh since October 1, 17 Arrested: Police.” Deccan Herald, 12 Ekim 2024. https://deccanherald.com/world/35-untoward-incidents-related-to-durga-puja-in-bangladesh-since-october-1-17-arrested-police-3229694 .

The Prevention of Transfer of Property and Removal of Documents and Records Act, 1952. Laws of Bangladesh, Hukuk, Adalet ve Parlamento İşleri Bakanlığı. https://bdlaws.minlaw.gov.bd/act-details-243.html .

Rahaman, Parvez. “Jogendra’s Properties in Noakhali: Displacement and the Death of Hope.” Modern Asian Studies 58, sayı 6 (2024): 1608–37. https://doi.org/10.1017/S0026749X24000489 .

Recognizing the Bangladesh Genocide of 1971. H.R. Res. 1430, 117th Cong. (2022). https://www.congress.gov/bill/117th-congress/house-resolution/1430/text .

Reza, Shameem. “Chronology of Important Events of Language Movement.” Prothom Alo (İngilizce), 22 Şubat 2019. https://en.prothomalo.com/bangladesh/Chronology-of-important-events-of-Language .

Sarker, Probir Kumar. “Chronicling the Mass Hindu Killings in 1971.” Dhaka Tribune, 27 Ekim 2021. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/318541/chronicling-the-mass-hindu-killings-in-1971 .

Shahrukh, Shaikh. “EC: BNP Sweeps with 209 Seats, Jamaat Gets 68, NCP 6.” Dhaka Tribune, 13 Şubat 2026. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/election/403276/bnp-sweeps-with-209-seats-jamaat-gets-68-ncp-6 .

Sharmin, Salma Akter. “BHBC Unity Council Reports 432 Violence against Minority Cases in under a Year.” Dhaka Tribune, 10 Temmuz 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/386088/bhbc-unity-council-reports-432-violence-against .

Shawon, Ali Asif. “Reform Commissions Suggest Dropping Secularism, Other Major Changes.” Dhaka Tribune, 15 Ocak 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/370929/reform-commissions-suggest-dropping-secularism .

“Six More Held over Lynching of Hindu Youth in Mymensingh.” Dhaka Tribune, 25 Aralık 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/399565/six-more-held-over-lynching-of-hindu-youth-in .

Dakka Başkonsolosluğu’ndan Dışişleri Bakanlığı’na telgraf, 6 Nisan 1971. Foreign Relations of the United States, 1969–1976, cilt 11, South Asia Crisis, 1971 içinde, ed. Louis J. Smith. Washington, DC: Government Printing Office, 2005. Belge 19. https://history.state.gov/historicaldocuments/frus1969-76v11/d19 .

“‘There Is Fear in Our Minds’: Hindu Temples in Bangladesh Get Extortion Threats ahead of Durga Puja.” Business Today, 25 Eylül 2024. https://www.businesstoday.in/amp/india/story/there-is-fear-in-our-minds-hindu-temples-in-bangladesh-get-extortion-threats-ahead-of-durga-puja-447523-2024-09-25 .

Tuli, Rina Akter. “Who Gets to Decide What Bangladesh Can Celebrate?” Dhaka Tribune, 26 Ağustos 2026. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/418346/who-gets-to-decide-what-bangladesh-can-celebrate .

“24 Deaths in Jail Custody in September, 23 Killed in ‘Mob’: MSF.” Views Bangladesh, 30 Eylül 2026. https://viewsbangladesh.com/24-deaths-in-jail-custody-in-september-23-killed-in-mob-msf/ .

“Two Special Assistants to Prime Minister Appointed with State Minister Rank.” Prothom Alo (İngilizce), 2 Nisan 2026. https://en.prothomalo.com/bangladesh/government/ewxgqsz3ul .

United News of Bangladesh. “Five Arrested over Rangpur Violence.” Dhaka Tribune, 30 Temmuz 2025. https://www.dhakatribune.com/bangladesh/nation/387748/five-arrested-over-rangpur-violence .

US Department of State, Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor. “Bangladesh.” International Religious Freedom Report 2004 içinde. Washington, DC: US Department of State, 2004. https://2001-2009.state.gov/g/drl/rls/irf/2004/35514.htm .

US General Accounting Office. United States Assistance for Pakistani Refugees in India. Senatör Edward M. Kennedy’ye sunulan rapor, B-173651. Washington, DC: General Accounting Office, 1972. https://www.gao.gov/assets/b-173651-096575.pdf .

Vaughn, Bruce. Islamist Extremism in Bangladesh. CRS Report RS22591. Washington, DC: Congressional Research Service, 31 Ocak 2007. https://www.congress.gov/crs_external_products/RS/PDF/RS22591/RS22591.3.pdf .

“Writ Challenging Islam as State Religion Rejected.” Daily Star (Dakka), 28 Mart 2016. https://www.thedailystar.net/city/islam-retains-status-state-religion-1200808 .