ABD, Türkmenistan'ın İran üzerinden gaz ticaretine yaptırım uyguladı. Sıra Azerbaycan'da mı?

Türkiye uzun süredir bölgesel bir enerji merkezi olmayı hedefliyor. Geleneksel olarak yalnızca Irak ve Azerbaycan’dan değil, İran’la yapılan gaz takasları yoluyla Türkmenistan’dan da petrol ve gaz alıyor. Bu durum, büyük ölçüde aracı mekanizmalar ve muafiyetler sayesinde, yaptırımlara rağmen sürdü. Örneğin Azerbaycan’daki Şah Deniz sahası, İran ortaklığına rağmen, özel yaptırım istisnaları sayesinde Türkiye’ye ve Avrupa’ya gaz tedarik etmeyi sürdürüyor.

Aynı zamanda, ABD yaptırımlarına ilişkin kaygılar, İran üzerinden Türkiye’ye taşınan Türkmen gazını artık durdurmuş durumda. Bu tezat, Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan’ın stratejisindeki bir sınırı açıkça ortaya koyuyor: Tedarikçileri sıraya dizmek ve boru hatları inşa etmek, Avrupa sözleşmelerini yerine getirmek için gazın güvenilir biçimde teslim edilmesini kendiliğinden sağlamıyor.

Enerji Bakanı Alparslan Bayraktar, Türkiye’nin İran’a doğrudan ödeme yapmamasına rağmen Washington’ın devreye girdiğini söyledi; bu, ABD yaptırımlarının gerekçesine işaret ediyor, ancak ihlallere dair kanıtlar kamuoyuna açık değil.

Türkmenistan’ın Türkiye ile yaptığı anlaşma, Türkmenistan’ın İran’a gaz göndermesi ve İran’ın da aynı miktarda gazı Türkiye’ye vermesi esasına dayanan bir takasa dayanıyordu. Tahran’ın ücret alıp almadığı, gazın bir kısmını alıkoyup koymadığı ya da başka bir karşılık elde edip etmediği belirsiz.

Bu ayrıntılar önemli, çünkü ABD yaptırımları İran gazı işlemlerini bütünüyle yasaklamıyor. Doğal gaz, İran Özgürlüğü ve Nükleer Yayılmayla Mücadele Yasası’nın (Iran Freedom and Counter-Proliferation Act) 1244. maddesinden muaf; ancak bağlantılı finansal işlemler hâlâ kısıtlamalara tabi.

İran Ulusal Petrol Şirketi (National Iranian Oil Company) veya Naftiran Intertrade Company ile yapılan önemli işlemler ve belirli kuruluşlara sağlanan maddi destek, ilgili istisnaları karşılamadığı takdirde ayrı yetkiler uyarınca cezalandırılabilir.

Dolayısıyla Türkmen menşei, başka herhangi bir devletten gelen gazın sağladığından daha genel geçer bir koruma sağlamıyor. Bir takas, karşı taraflara ve ödeme anlaşmalarına bağlı olarak, sürece dahil olan bankaları veya firmaları yaptırımlara maruz bırakabilir. İran’a nakit yerine gazla ödeme yapmak da bu riski tek başına ortadan kaldırmaz. ABD Hazine Bakanlığı Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi’nin (Office of Foreign Assets Control) herhangi bir şikâyeti bulunmadığına göre, Washington’ın belirli bir ihlal tespit ettiğini ileri sürmek olguların ötesine geçiyor.

Uygulamaya ilişkin belirsizlik, mali açıdan avantajlı anlaşmaları riskli hale getirdiğinden, bankalar ve hükümetler de bu anlaşmalardan çekilmeyi tercih edebiliyor. Bu durum Azerbaycan’ı da etkiliyor. Azerbaycan’ın ana ihracat koridoru, İran topraklarını baypas etmek için Gürcistan ve Türkiye üzerinden geçiyor; ancak Azerbaycan ve Türkiye başka ticaret kalemlerinde İran altyapısına dayanıyor. Yine de İran’ın Naftiran Intertrade Company şirketi Şah Deniz sahasında ve buna bağlı Güney Kafkasya Boru Hattı’nda yüzde 10 paya sahip. Yabancı Varlıklar Kontrol Ofisi, İran’ın katılımına rağmen, Şah Deniz’den Türkiye’ye ve Avrupa’ya gaz sağlayan projeye tanınan istisnaları muhafaza ediyor. İran üzerinde daha fazla baskı isteyenlerin bakış açısından bu, büyük bir gedik.

Rusya’nın varlığı da söz konusu. Rusya’nın Lukoil şirketinin Şah Deniz’de yüzde 19,99 payı var. Rus sermayesi, Azerbaycan üretimini Rus gazına dönüştürmez; ancak koridorun yaptırımlardan yalıtılmış olduğu yönündeki iddiaların tabloyu neden fazla basitleştirdiğini gösteriyor. Operatörlerin, sınırlı yaptırım muafiyetlerine takılmamak için mülkiyet paylarını, ödemeleri ve düzenleyici izinleri dikkatle yönetmesi gerekiyor.

Azerbaycan gazı, Türkmen takasını durduran kısıtlamalara benzer kısıtlamalarla karşılaşabilir mi? Evet, şirketler uygun izin almadan İran takasları ayarlarsa ya da köşeyi dönmeye kalkarsa. Bu, yaklaşan bir yasağın kanıtı değil; bir risk olarak varlığını sürdürüyor. Azerbaycan üzerinden pazarlanan Rus gazı ise ayrı bir sorun yaratır: Avrupa Rus ithalatını kademeli olarak sonlandırırken, Avrupa Birliği kuralları artık üretim ülkesinin doğrulanmasını şart koşuyor. Azerbaycanlı bir satıcı Rus menşeini ortadan kaldıramaz.

Daha derin ders, pazarlık gücüyle ilgili. Önerilen Türkmen düzenlemesi yalnızca 1,3 milyar metreküp sunuyordu; bu, Türkiye’nin portföyüne mütevazı bir ekleme. Asıl değeri, fiyat görüşmelerinde Ankara’ya kazandırdığı ek seçenekte yatıyordu. Bu kaldıracı yitirmek, geri kalan tedarikçileri daha sert pazarlık etmekte daha serbest bırakıyor.

Ankara’nın hâlâ alternatifleri var; ancak her birinin bedeli açık. Bir Hazar Ötesi boru hattı, İran transitini devre dışı bırakır ve Türkmen rezervlerini Azerbaycan’a bağlar; yine de gaz akmaya başlamadan önce finansman, bağlayıcı alım taahhütleri ve yıllar sürecek bir inşaat gerekiyor. Ek Azerbaycan üretimi ise daha fazla yatırım ve zaman istiyor.

Sıvılaştırılmış doğal gaz, kaynak tarafında daha fazla esneklik sağlıyor; ancak maliyeti sözleşmelere ve piyasa koşullarına bağlı ve boru hattı gazından kendiliğinden daha yüksek değil. Bu seçeneklerin hiçbiri, kaybedilen Türkmenistan gazının yerini hemen tutmuyor.

Türkiye enerji merkezi olmaya çalışırken, bu stratejiyi hayata geçirmek giderek zorlaşıyor. Erdoğan hükümetinin sözleşmeleri, şeffaf tedarik kayıtlarını ve güvenilir düzenleyici erişimi güvence altına alması gerekiyor. Şah Deniz, istikrarlı diplomasinin değerli projeleri koruyabildiğini gösteriyor; Türkmen vakası ise yalnızca hırsın aynı muameleyi sağlayacağını varsaymanın bedelini ortaya koyuyor.